খুৱালুং

খুৱালুং ( खुवालुङ) নেপালৰ সপ্তকোশী নদীত থকা আৰু কিৰাটি জনসাধাৰণৰ বাবে এটা পৱিত্ৰ শিল।^১ উদয়পুৰ জিলাৰ বেলাকা পৌৰসভাৰ সমীপত দুধ কোশী, অৰুণ, তামোৰ নদীৰ সংগমস্থলত এই শিলটো আছে। ইয়াক কিৰাটি জনগোষ্ঠীৰ অন্যতম পৱিত্ৰ স্থান হিচাপে গণ্য কৰা হয়।^২৩ প্ৰতিটো কিৰাট ধৰ্মীয় অনুষ্ঠানৰ আৰম্ভণি আৰু শেষত এই শিলৰ নাম উচ্চাৰণ কৰা হয়।^৪

ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান

শিলটোৰ নামৰ সঠিক অৰ্থ জানিব পৰা হোৱা নাই। কিন্তু বিভিন্ন সাংস্কৃতিক বিশেষজ্ঞৰ অনুমানমতে এই শিলৰ নামটোৰ অৰ্থ হ'ব পাৰে 'পানীৰ ওপৰৰ শিল', 'বাটত থকা শিল', 'সীমাত থকা শিল' বা 'শিলৰ দৰে প্লেট'।^৫

ভৌগোলিক অৱস্থা

দুধ কোশী, অৰুণ আৰু তামোৰ নদীৰ সংগমস্থলীত এই শিলটো অৱস্থিত। তিনিখন নদীৰ সংগমস্থলী নেপালী ভাষাত ত্ৰিবেণী নামেৰে জনাজাত আৰু ইয়াক প্ৰায়ে কিৰাটীৰ লগতে অন্যান্য ধৰ্ম ধৰ্মৰ পৱিত্ৰ স্থান বুলি গণ্য কৰা হয়। এই ঠাইখনে নেপালৰ কোশী প্ৰদেশৰ ভোজপুৰ, ধনকুটা আৰু উদয়াপুৰ জিলাৰ সীমাও নিৰ্ধাৰণ কৰে।^৬

পৌৰাণিক কাহিনী

কিৰাট সংস্কৃতিৰ বিভিন্ন জনগোষ্ঠী যেনে ৰায়, লিম্বু, যক্ষ্খা, লোহোৰুং ইত্যাদিৰ বাবে এই শিলটো বৰ পৱিত্ৰ। কিৰাট জনগোষ্ঠীৰ পৱিত্ৰ গ্ৰন্থ মুন্ধুমত এই শিলৰ উল্লেখ আছে আৰু কিৰাট জনগোষ্ঠীৰ উৎপত্তিৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। কিৰাটী মানুহে নদী, হ্ৰদ, নৈ, পৰ্বত, পাহাৰ আদি প্ৰাকৃতিক সত্তাক শ্ৰদ্ধা কৰে।

মৌখিক পৰম্পৰা অনুসৰি কিৰাটী জনগোষ্ঠীৰ পূৰ্বপুৰুষসকলে বহু বছৰ আগতে বৰ্তমানৰ চীনৰপৰা পূব নেপালত প্ৰৱেশ কৰা বুলি কোৱা হয়। কিন্তু তেওঁলোকে নেপালৰ উত্তৰ অঞ্চলৰপৰা প্ৰৱেশ নকৰি তাৰ পৰিৱৰ্তে প্ৰথমে ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদ নদী অনুসৰণ কৰি বৰ্তমানৰ ভাৰতত প্ৰৱেশ কৰি নেপালৰ দক্ষিণ অঞ্চলৰ মাজেৰে বৰ্তমানৰ নেপালৰ কোশী প্ৰদেশত বৰ্তমানৰ গৃহভূমিত উপস্থিত হয়। সপ্তকোশী নদী অনুসৰণ কৰি গৈ থাকোঁতে বাটত খুৱালুং পালেহি। মুন্ধুমৰ মতে খুৱালুঙৰ উত্তৰ অঞ্চলটোক পৱিত্ৰ ভূমি বুলি গণ্য কৰা হৈছিল। যিসকলে পাপ কৰিছিল বা অশুদ্ধ আছিল, তেওঁলোকে সেই ঠাই পাৰ হ’ব নোৱাৰিছিল। খুৱালুঙে কেৱল বিশুদ্ধ মানুহক আৰু উত্তৰ দিশলৈ যাবলৈ অনুমতি দিছিল। এজন অশুদ্ধ ব্যক্তিয়ে কোনো জন্তুৰ তেজৰ নৈৱেদ্য আগবঢ়াই নিজৰ শৰীৰ আৰু মন শুদ্ধ কৰি বাট বিচৰাৰ পিছতহে পাৰ হ’ব পাৰিছিল।

মুন্ধুমত তিনিজন ভাতৃয়ে প্ৰধান জাতি-জনগোষ্ঠীৰ উৎপত্তিৰ বিষয়ে বুজাই দিয়াৰ কাহিনী আছে। মুকুবুং ডাঙৰ, হাৰকাবুং মধ্যম আৰু ৰিব্লাবুং সৰু তিনিজন ভাতৃ আছিল। তিনিওজন ভাতৃয়ে খুৱালুং শিল পোৱাৰ লগে লগে উত্তৰ দিশৰ বাটটো বন্ধ হৈ পৰিল। মুকুবুঙে এটা ৰঙা ভেণ্টিড বুলবুল বলি দি তাৰ তেজ শিলটোৰ ওচৰত আগবঢ়াই শিলটোৰ মাজেৰে পাৰ হৈ গ’ল। তেওঁ উত্তৰৰ অধিকাংশ অঞ্চললৈ প্ৰব্ৰজন কৰে আৰু ভোটিয়া লোকসকল তেওঁৰ বংশধৰ বুলি কোৱা হয়। হৰকাবুঙে তেওঁৰ লগত থকা সৰু ছোৱালী এজনীৰ কেঞা আঙুলিটো কাটি তেজখিনি আগবঢ়াই শিলটোৰ মাজেৰে পাৰ হৈ গ’ল। তেওঁ মধ্য পাহাৰীয়া অঞ্চললৈ গুচি যায় আৰু কিৰাটী মানুহ তেওঁৰ বংশধৰ বুলি কোৱা হয়। তেওঁৰ পুত্ৰসকলে আৰু অধিক পূব নেপালৰ বিভিন্ন স্থানলৈ প্ৰব্ৰজন কৰি ৰায় জনগোষ্ঠীৰ বিভিন্ন ফৈদ গঠন কৰে। ৰিব্লাবুঙে অৱশ্যে শিলটোক একো আগবঢ়াব নোৱাৰি দক্ষিণলৈ গ’ল। তেওঁক পূব নেপালৰ থাৰু জনগোষ্ঠীৰ পূৰ্বপুৰুষ বুলি গণ্য কৰা হয়।^৬

মুন্ধুমৰ মতে, পৱিত্ৰ ভূমিত পাপ কৰ্ম বৃদ্ধি পোৱাৰ পিছত কোশী নদীৰ ভিতৰত শিলটো নোহোৱা হৈ যোৱা বুলি কোৱা হয়। কিৰাটী লোকসকলে এই শিলটোক পৌৰাণিক খুৱালুং শিল বুলি গণ্য কৰিছিল আৰু শিলটোক ধৰ্মীয় স্থান হিচাপে শ্ৰদ্ধা কৰিছিল।^৫

বিতৰ্ক

২০২১ চনৰ ২০ ফেব্ৰুৱাৰীত তেতিয়াৰ নেপালৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী খড়্গ প্ৰসাদ শৰ্মা ওলীয়ে বিৰাটনগৰত দিয়া ভাষণত কোশী নদীৰ কাষেৰে জলজেট পথ আৰম্ভ কৰাৰ কথা ঘোষণা কৰে। সেই ভাষণত অলীয়ে ঘোষণা কৰিছিল যে, সপ্তকোশীৰ এই শিলটো ক্ৰেন ব্যৱহাৰ কৰি ভাঙি পেলোৱাৰ প্ৰয়োজন আছে, যাতে বাটটো সহজ হয়। পিছত গম পোৱা গ’ল যে অলীয়ে উল্লেখ কৰা শিলটো খুৱালুং শিল। ভাষণৰ পিছত কিৰাট জনগোষ্ঠী আৰু স্থানীয় লোকসকলে পৰ্যায়ক্ৰমে প্ৰতিবাদ আৰম্ভ কৰে।^৭ শিলটোৰ সমীপতো বিভিন্ন প্ৰতিবাদী কাৰ্যসূচী ৰূপায়ণ কৰা হয়। বিশিষ্ট সাহিত্যিক ৰাজন মুকাৰুঙে কাঠমাণ্ডুত 'খুৱালুগ সৰুকাৰ সমিতি' নামৰ এখন সমিতি গঠন কৰি কমিটিৰ জৰিয়তে প্ৰতিবাদ সাব্যস্ত কৰে।^৮

কলা আৰু সাহিত্যত

২০১৯ চনৰ ২৬ ফেব্ৰুৱাৰীত কণ্ঠশিল্পী জনম থুলুঙে খুৱালুং খুলা নামেৰে এটি গীত মুকলি কৰে। গীতটোৱে শিলৰ কাহিনী উপস্থাপন কৰিছিল।^৯ খুকছাং খাম্বুৰদ্বাৰা ৰচিত এই গীতটো জনম থুলুঙে গাইছিল আৰু সুৰ কৰিছিল।^১০

সাংস্কৃতিক নৃতত্ত্ববিদ ভগীৰাজ চামলিঙে খুৱালুং: এক ধুংগা, এক বদাপাত্ৰ নামৰ এখন গ্ৰন্থ সংকলন কৰিছিল। ২০২২ চনৰ মাৰ্চ মাহত প্ৰকাশ পাইছিল গ্ৰন্থখন। এই গ্ৰন্থখনত ৰায় ভাষাত খুৱালুঙৰ বিভিন্ন পৌৰাণিক কাহিনী সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছে।^১১

২০২২ চনৰ জুলাই মাহত কাঠমাণ্ডুৰ মণ্ডল থিয়েটাৰত খুৱালুং: ধুংগা কো বাটো শীৰ্ষক নাট প্ৰদৰ্শন কৰা হয়। ৰাজন মুকাৰুঙে ৰচনা কৰা এই নাটকখন পৰিচালনা কৰিছিল কিৰণ চামলিং ৰায়ে।^১২ ২০২২ চনৰ ২২ জুলাইৰপৰা ২০২২ চনৰ ১৪ আগষ্টলৈকে এমাহ ধৰি এই নাটকত কিৰাটি লোকৰ উৎপত্তিৰ কাহিনী, তেওঁলোকৰ ৰীতি-নীতি আৰু পৰম্পৰা আৰু কিৰাতি ধৰ্মত শিলৰ গুৰুত্বৰ বিষয়ে চিত্ৰিত কৰা হৈছিল।^১৩