কীচক

কীচক মহাভাৰতৰ এটা চৰিত্ৰ। মৎস্য ৰাজ্যত ৰজা বিৰাটৰ সেনাবাহিনীৰ প্ৰধান সেনাপতি হিচাপে তেওঁ কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল। তেওঁ কেকয় আৰু মালৱীৰ ৰজা সূতৰ পুত্ৰ, যাৰ উপ-কীচক নামেৰে জনাজাত ১০৫ জন কনিষ্ঠ ভাতৃ আছিল। তেওঁৰ ভগ্নী সুদেষ্ণাৰ ৰজা বিৰাটৰ লগত বিবাহ হৈছিল আৰু বিয়াৰ পিছত কীচকে বিৰাটৰ ৰাজপ্ৰসাদত বাস কৰিছিল। শক্তি আৰু সামৰিক শক্তিৰ বাবে বিখ্যাত কীচকে সঘনাই ত্ৰিগৰ্তৰ ৰজা সুশৰ্মাক যুদ্ধত পৰাস্ত কৰিছিল আৰু তেওঁক বিৰাটতকৈও অধিক কৰ্তৃত্বৰ অধিকাৰী বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। পাণ্ডৱসকলৰ মৎস্য ৰাজ্যত আত্মগোপন কৰি থকাৰ সময়ত দ্ৰৌপদীৰ সৈতে হোৱা মুখামুখিৰ বাবে তেওঁৰ কাহিনী আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য। বাৰে বাৰে দ্ৰৌপদীক হাৰাশাস্তি কৰাৰ পিছত তেওঁৰ স্বামী ভীমে তেওঁক চেপি ধৰি হত্যা কৰে।

সাহিত্যিক পটভূমি

ভাৰত উপমহাদেশৰ সংস্কৃত মহাকাব্যসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম এখন মহাভাৰত, আনখন ৰামায়ণ। মহাভাৰতৰ মূল কুৰুক্ষেত্ৰ যুদ্ধৰ পৰিঘটনা আৰু তাৰ পিছৰ পৰিস্থিতিৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে, যিটো কৌৰৱ আৰু পাণ্ডৱ নামৰ দুটা গোটৰ ভতিজা ভায়েকৰ মাজত উত্তৰাধিকাৰীক লৈ হোৱা যুদ্ধ। ধ্ৰুপদী সংস্কৃত ভাষাত লিখা এই গ্ৰন্থখন বহু শতিকাৰ পুনৰীক্ষণ, সম্পাদনা আৰু আন্তঃপ্ৰৱেশৰ এক সংমিশ্ৰিত গ্ৰন্থ। এই গ্ৰন্থখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি অংশবোৰ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৪০০ চনৰ ওচৰৰ হ'ব পাৰে।^১

মহাভাৰতৰ পাণ্ডুলিপিসমূহ অসংখ্য সংস্কৰণত আছে, য'ত প্ৰধান চৰিত্ৰ আৰু খণ্ডসমূহৰ নিৰ্দিষ্টতা আৰু বিৱৰণৰ ভিন্নতা থাকে, প্ৰায়ে যথেষ্ট। অসংখ্য পাণ্ডুলিপিৰ মাজত উল্লেখযোগ্যভাৱে সামঞ্জস্যপূৰ্ণ ভাগৱত থকা খণ্ডবোৰৰ বাহিৰে বাকী মহাকাব্য বহু সংস্কৰণত আছে।^২ উত্তৰ আৰু দক্ষিণৰ নৱজাগৰণৰ মাজৰ পাৰ্থক্য বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য, দক্ষিণৰ পাণ্ডুলিপিসমূহ অধিক প্ৰচুৰ আৰু দীঘলীয়া। পাণ্ডুলিপিসমূহৰ "বম্বে" সংস্কৰণ, "পুনা" সংস্কৰণ, "কলকাতা" সংস্কৰণ আৰু "দক্ষিণ ভাৰতীয়" সংস্কৰণৰ অধ্যয়নৰ ওপৰত বেছিভাগেই নিৰ্ভৰ কৰি পণ্ডিতসকলে সমালোচনাত্মক সংস্কৰণ নিৰ্মাণৰ চেষ্টা কৰিছে। আটাইতকৈ গ্ৰহণযোগ্য সংস্কৰণটো হৈছে বিষ্ণু সুকথাংকৰৰ নেতৃত্বত ভাণ্ডাৰকাৰ প্ৰাচ্য গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠানৰ পণ্ডিতসকলে প্ৰস্তুত কৰা, যিটো কিয়'ট' বিশ্ববিদ্যালয়, কেম্ব্ৰিজ বিশ্ববিদ্যালয় আৰু বিভিন্ন ভাৰতীয় বিশ্ববিদ্যালয়ত সংৰক্ষিত।^৩

কিম্বদন্তি

জন্ম আৰু প্ৰাথমিক জীৱন

কীচক আছিল সূত সম্প্ৰদায়ৰ শাসক ৰজা কেকয় আৰু ৰাণী মালৱীৰ পুত্ৰ। কীচকৰ ১০৫ জন কনিষ্ঠ ভাতৃ আছিল, যিসকলক সামূহিকভাৱে উপ-কীচক বুলি জনা যায় আৰু এগৰাকী ভগ্নী আছিল সুদেষ্ণা। মহাভাৰতৰ দক্ষিণ সংস্কৰণৰ মতে কীচক আৰু তেওঁৰ ভাতৃসকলৰ জন্ম কালকেয় অসুৰৰ ভিতৰত জ্যেষ্ঠ “বন’’ৰ ফালৰ পৰা হোৱা বুলি বিশ্বাস কৰা হৈছিল, যিজন মহাশক্তি আৰু আসুৰিক বংশৰ বাবে পৰিচিত। সুদেষ্ণা মৎস্যৰ শাসক ৰজা বিৰাটৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হয় আৰু তেওঁৰ বিবাহৰ পিছত কীচক আৰু তেওঁৰ ভাতৃসকলো বিৰাটৰ ৰাজপ্ৰসাদলৈ গুচি যায়। তাত কীচক বিৰাটৰ সেনাবাহিনীৰ প্ৰধান সেনাপতি হৈ আছিল। চুবুৰীয়া ৰাজ্য ত্ৰিগৰ্তাৰ ৰজা সুশৰ্মাক বাৰে বাৰে পৰাস্ত কৰি তেওঁ এজন ভয়ংকৰ যোদ্ধা হিচাপে সুনাম অৰ্জন কৰে।^৪

অজ্ঞাতবাসৰ বছৰ

নিৰ্বাসনৰ অন্তত পাণ্ডৱসকলে ৰজা বিৰাটৰ দৰবাৰত গোপনে তেৰ সংখ্যক বছৰ কটায়। লুকাই থাকিবলৈ তেওঁলোকে বিভিন্ন ছদ্মবেশ আৰু বৃত্তি গ্ৰহণ কৰিছিল। পাণ্ডৱৰ পত্নী দ্ৰৌপদীয়ে মালিনী নাম ধাৰণ কৰি ৰাণী সুদেষ্ণাৰ সৈৰিন্ধ্ৰী (দাসী আৰু সহযোগী) হিচাপে কাম কৰিছিল। কীচকে মালিনী (দ্ৰৌপদী)ক প্ৰথম দেখিয়েই তেওঁৰ সৌন্দৰ্যৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হৈ পৰিল। বাৰে বাৰে তেওঁৰ প্ৰেম লাভ কৰাৰ চেষ্টা কৰাৰ পিছতো দ্ৰৌপদীয়ে তেওঁৰ আগ্ৰহ নাকচ কৰি সঁকিয়াই দিছিল যে তেওঁ ইতিমধ্যে গন্ধৰ্ব (আকাশী সংগীতজ্ঞ)ৰ সৈতে বিবাহ হৈছে।^৫ তাৰ পিছত কীচকে ভনীয়েক সুদেষ্ণাৰ সহায় বিচাৰিছিল আৰু অনিচ্ছা সত্ত্বেও তেওঁক সহায় কৰিবলৈ সন্মত হৈছিল। অমাৱস্যাৰ দিনা সুদেষ্ণাই মালিনীক কীচকলৈ খাদ্য আৰু মদৰ প্লেট এখন দি আহিবলৈ ক’লে। যদিও দ্বিধাবোধ কৰিছিল দ্ৰৌপদীয়ে ৰাণীৰ নিৰ্দেশ মানি চলিছিল।^৪

নিজৰ কোঠাত কীচকে কামুকভাৱেৰে দ্ৰৌপদীৰ কাষ চাপে। তেওঁলৈ উপহাৰ আগবঢ়াই তেওঁ দ্ৰৌপদীক নিজৰ লগত বহিবলৈ মাতে, কিন্তু স্থিৰতা বজাই ৰাখি দ্ৰৌপদীয়ে আঁতৰি যাবলৈ চেষ্টা কৰে, কিন্তু কীচকে তেওঁৰ বাহুত ধৰি আটক কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। দ্ৰৌপদীয়ে তেওঁক তিৰস্কাৰ কৰে, স্বামীৰ প্ৰতি নিজৰ আনুগত্য প্ৰকাশ কৰে আৰু তেওঁৰ পতনৰ ভৱিষ্যদ্বাণী কৰে। পলাবলৈ চেষ্টা কৰি থাকোঁতে কীচকে তেওঁৰ কাপোৰখন জব্দ কৰি তললৈ টানি আনে। ক্ষুব্ধ হৈ দ্ৰৌপদীয়ে তেওঁক মাটিত পেলাই দিয়ে, কিন্তু তেওঁ পুনৰ থিয় হৈ দ্ৰৌপদীক খেদি খেদি ৰাজদৰবাৰত সোমাই যায় আৰু দ্ৰৌপদীৰ ছদ্মবেশী স্বামী যুধিষ্ঠিৰ (যি সেই সময়ত দৰবাৰীৰ বেশত আছিল)কে ধৰি ৰজা বিৰাট আৰু তেওঁৰ দৰবাৰীসকলৰ সন্মুখত লাথি মাৰি দ্ৰৌপদীক অপমান কৰে। যুধিষ্ঠিৰ বা ৰজা বিৰাটেও কোনো প্ৰতিক্ৰিয়া প্ৰকাশ কৰিব নোৱাৰিলে কাৰণ কীচক ৰাজ্যৰ ভিতৰত অতি ক্ষমতাশালী আছিল। দ্ৰৌপদীৰ সহায়ৰ বাবে কৰা চিঞৰ-বাখৰে তেওঁক সুৰক্ষা দিয়াৰ দায়িত্ব দিয়া এজন অভিভাৱক আত্মা (ৰাক্ষস)ক মাতি আনে, যিয়ে হস্তক্ষেপ কৰি কীচকক জোৰকৈ গতিয়াই দি অচেতন কৰি পেলায়।^৪৬

মৃত্যু

কীচকৰ আক্ৰমণত বিধ্বস্ত আৰু অপমানিত হৈ দ্ৰৌপদীয়ে ভীমৰ ওচৰলৈ গৈ সমগ্ৰ কষ্টৰ কথা ক’লে। তেওঁৰ দুখ-কষ্টত ক্ষুব্ধ হৈ ভীমে কীচকক শাস্তি দিয়াৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰিলে। তেওঁ দ্ৰৌপদীক নিৰ্দেশ দিলে যে, সেই নিশা ৰজাঘৰত গোপন সভালৈ কীচকক নিমন্ত্ৰণ কৰিব লাগে। ভীমে দ্ৰৌপদীৰ ঠাইত ছদ্মবেশ লৈ অপেক্ষা কৰি পৰিবলৈ পৰিকল্পনা কৰিলে। পৰিকল্পনা অনুসৰি দ্ৰৌপদীক লগ পোৱাৰ আশাত কীচক মাজনিশা সভাঘৰত উপস্থিত হ’ল। ম্লান পোহৰত সি ভীমক মালিনী বুলি ভুল কৰিলে। দ্ৰৌপদী বা মালিনী বুলি বিশ্বাস কৰা অৱয়বটোক চুমা খাবলৈ হাউলি আহোঁতে ভীমে জপিয়াই উঠিল আৰু কীচকক বজ্ৰমুঠিৰে চেপি ধৰিলে। হিংস্ৰ আক্ৰোশত ভীমে কীচকক চেপি ধৰি হাড় ভাঙি হত্যা কৰি জীৱনৰ অন্ত পেলায়।^৪

পিছদিনা ৰাতিপুৱা কীচকৰ ভাতৃ উপ-কীচকসকলে তেওঁৰ নিৰ্জীৱ শৰীৰটো আৱিষ্কাৰ কৰিলে। ক্ষুব্ধ হৈ তেওঁলোকে তেওঁৰ মৃত্যুৰ প্ৰতিশোধ ল’বলৈ প্ৰতিজ্ঞা কৰিলে। দ্ৰৌপদীক দায়ী বুলি বিশ্বাস কৰি তেওঁলোকে কীচকৰ অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়াৰ জুইকুৰাত জীৱন্তে জ্বলাই দিয়াৰ উদ্দেশ্যেৰে তেওঁক অপহৰণ কৰিছিল। দ্ৰৌপদীৰ সহায়ৰ বাবে হাঁহাকাৰ কৰা চিঞৰ শুনি ভীম লৰালৰিকৈ দাহস্থলীলৈ গ’ল। তীব্ৰ যুদ্ধত তেওঁ এককভাৱে ১০৫ জন উপ-কীচকক হত্যা কৰি দ্ৰৌপদীক নিশ্চিত মৃত্যুৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰে। হত্যাকাণ্ডৰ পিছত কীচক আৰু তেওঁৰ ভাতৃসকলক একেলগে ৰজা বিৰাট আৰু দৰবাৰৰ উপস্থিতিত দাহ কৰা হয়।^৪