এৰিক এৰিকছন

এৰিক হ'মবাৰ্গাৰ এৰিকছন (জন্মগত নাম এৰিক ছালোমনচেন ১৫ জুন ১৯০২ - ১২ মে' ১৯৯৪) এজন জাৰ্মান-আমেৰিকান শিশু মনোবিশ্লেষক আৰু দৃশ্য শিল্পী আছিল যি মানুহৰ মনোসামাজিক বিকাশৰ ওপৰত তেওঁৰ তত্ত্বৰ বাবে জনাজাত। তেওঁ পৰিচয় সংকট শব্দটো উদ্ভাৱন কৰিছিল।^১

বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ডিগ্ৰী নথকা সত্ত্বেও, এৰিকছনে হাৰ্ভাৰ্ড, কেলিফৰ্ণিয়া বিশ্ববিদ্যালয়, বাৰ্কলে, আৰু য়েলকে ধৰি বিশিষ্ট প্ৰতিষ্ঠানসমূহত অধ্যাপক হিচাপে কাম কৰিছিল।^২ 2002 চনত প্ৰকাশিত এ ৰিভিউ অৱ জেনেৰেল চাইকালজি জৰীপে এৰিকচনক বিংশ শতিকাৰ দ্বাদশ সৰ্বাধিক বিশিষ্ট মনোবিজ্ঞানী হিচাপে স্থান দিছিল।^৩

এৰিকছনৰ মাতৃ কাৰ্লা আব্ৰাহামচেন ডেনমাৰ্ক কোপেনহেগেন এটা বিশিষ্ট ইহুদী পৰিয়ালৰ জীয়ৰী আছিল। তেওঁ ইহুদী ষ্টক ব্ৰকাৰ ভালডেমাৰ ইছিডৰ ছেলমনচেনৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হৈছিল কিন্তু এৰিকৰ গৰ্ভধাৰণৰ সময়ত কেইমাহমানৰ বাবে মাতৃ কাৰ্লা আব্ৰাহামচেন তেওঁৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ আছিল। এৰিকৰ জৈৱিক পিতৃৰ বিষয়ে অলপহে জানিব পৰা যায়, কেৱল তেওঁ এজন অ-ইহুদী ডেনমাৰ্কীয়ান আছিল। গৰ্ভধাৰণৰ কথা গম পোৱাৰ লগে লগে কাৰ্লাই জাৰ্মানীৰ ফ্ৰাংকফুৰ্ট এম মেইনলৈ পলায়ন কৰে য 'ত ১৯০২ চনৰ ১৫ জুনত এৰিকৰ জন্ম হৈছিল আৰু তেওঁক ছেল' মনচেন উপনাম দিয়া হৈছিল।^৪ অবিবাহিত অৱস্থাত এৰিকক গৰ্ভধাৰণ কৰাৰ বাবে তেওঁ পলাই গৈছিল, আৰু এৰিকৰ জন্মদাতা পিতৃৰ পৰিচয় কেতিয়াও স্পষ্ট কৰা হোৱা নাছিল।^২

এৰিকৰ জন্মৰ পাছত কাৰ্লাই নাৰ্ছ হোৱাৰ প্ৰশিক্ষণ লৈছিল আৰু জাৰ্মানীৰ কাৰ্লস্ৰুহলৈ গুচি গৈছিল। ১৯০৫ চনত তেওঁ ইহুদী শিশু ৰোগ বিশেষজ্ঞ থিওডৰ হম্বাৰ্গাৰক বিয়া কৰায়। ১৯০৮ চনত এৰিক ছেল 'মনছেনৰ নাম সলনি কৰি এৰিক হ'মবাৰ্গাৰ ৰখা হয় আৰু ১৯১১ চনত তেওঁক আনুষ্ঠানিকভাৱে তেওঁৰ সতীয়া পিতৃয়ে গ্ৰহণ কৰে।^৫ কাৰ্লা আৰু থিওডোৰে এৰিকক কৈছিল যে থিওডোৰ তেওঁৰ প্ৰকৃত পিতৃ আছিল, পিছে শৈশৱৰ শেষৰফালে তেওঁৰ আগত সত্যটো প্ৰকাশ কৰিছিল-তেওঁ ওৰেটো জীৱন এই প্ৰতাৰণাৰ বাবে মনত ক্ষোভ পুহি ৰাখিছিল॥^২

পৰিচয়ৰ বিকাশ এৰিকছনৰ নিজৰ জীৱনৰ অন্যতম বৃহৎ চিন্তা হোৱাৰ লগতে তেওঁৰ তাত্ত্বিক কামৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হোৱা যেন লাগে। এজন বয়স্ক প্ৰাপ্তবয়স্ক হিচাপে তেওঁ ইউৰোপত বাস কৰা সময়ছোৱাত তেওঁৰ কৈশোৰকালীন "পৰিচয়ৰ বিভ্ৰান্তি" ৰ বিষয়ে লিখিছিল। তেওঁ লিখিছিল, "মোৰ পৰিচয়ৰ বিভ্ৰান্তি [কেতিয়াবা] স্নায়ুৰোগ আৰু কৈশোৰৰ মানসিক বিকৃতিৰ মাজৰ সীমাত আছিল।" এৰিকছনৰ জীয়েকে লিখিছিল যে তেওঁৰ পিতৃৰ "প্ৰকৃত মনোবিশ্লেষণাত্মক পৰিচয়" তেতিয়ালৈকে প্ৰতিষ্ঠা হোৱা নাছিল যেতিয়ালৈকে তেওঁ "নিজৰ সতীয়া পিতৃৰ উপাধিৰ [হমবাৰ্গাৰ] সলনি নিজে উদ্ভাৱন কৰা এটা নাম [এৰিকছন] গ্ৰহণ কৰা নাছিল।" তেওঁৰ উপাধি সলনি কৰাৰ সিদ্ধান্তটো তেতিয়া লোৱা হৈছিল যেতিয়া তেওঁ য়েলত নিজৰ চাকৰি আৰম্ভ কৰিছিল, আৰু যেতিয়া তেওঁলোক আমেৰিকাৰ নাগৰিক হৈছিল তেতিয়া এৰিকৰ পৰিয়ালে "এৰিকছন" নামটো গ্ৰহণ কৰিছিল। কোৱা হয় যে তেওঁৰ সন্তানসকলো এই কথাত আনন্দিত হৈছিল যে তেওঁলোকক আৰু "হামবাৰ্গাৰ" বুলি মতা নহ'ব।

এৰিক এজন ওখ, সোণালী চুলি আৰু নীলা চকুৰ ল'ৰা আছিল যাক ইহুদী ধৰ্মত ডাঙৰ-দীঘল কৰা হৈছিল। এই মিশ্ৰিত পৰিচয়ৰ বাবে, তেওঁ ইহুদী আৰু অ-ইহুদী দুয়োবিধ শিশুৰদ্বাৰাই বৈষম্যৰ বলি হ'বলগীয়া হৈছিল। টেম্পল স্কুলত, তেওঁৰ সহপাঠীসকলে তেওঁক নৰ্ডিক হোৱাৰ বাবে জোকাইছিল; আনহাতে গ্ৰামাৰ স্কুলত, ইহুদী হোৱাৰ বাবে তেওঁক জোকোৱা হৈছিল। ডাচ হিউমেনিষ্টিচ জিমনেছিয়ামত তেওঁৰ মূল আগ্ৰহৰ বিষয় আছিল কলা, ইতিহাস আৰু ভাষা, কিন্তু বিদ্যালয়ৰ প্ৰতি তেওঁৰ সাধাৰণ আগ্ৰহৰ অভাৱ আছিল আৰু কোনো বিশেষ শৈক্ষিক পাৰদৰ্শিতা নোহোৱাকৈয়ে তেওঁ উত্তীৰ্ণ হৈছিল। উত্তীৰ্ণ হোৱাৰ পিছত, তেওঁৰ সতীয়া পিতৃয়ে বিচৰাৰ দৰে মেডিকেল স্কুলত পঢ়াৰ পৰিৱৰ্তে, তেওঁ মিউনিখৰ এখন কলা বিদ্যালয়ত যোগদান কৰিছিল, যিটো তেওঁৰ মাতৃ আৰু মাতৃৰ বন্ধুবৰ্গৰ যথেষ্ট পছন্দৰ আছিল।

নিজৰ বৃত্তি আৰু সমাজত নিজৰ স্থানক লৈ অনিশ্চিত হৈ, এৰিকে বিদ্যালয় আধাতে এৰি দিছিল আৰু শৈশৱৰ বন্ধু পিটাৰ ব্লছ আৰু আনসকলৰ সৈতে এজন ভ্ৰমণকাৰী শিল্পী হিচাপে জাৰ্মানী আৰু ইটালীত ঘূৰি ফুৰাৰ এক দীঘলীয়া পৰ্ব আৰম্ভ কৰিছিল। জাৰ্মানীৰ প্ৰভাৱশালী পৰিয়ালৰ সন্তানসকলৰ বাবে এটা "ভ্ৰমণৰ বছৰ" লোৱাটো কোনো অস্বাভাৱিক কথা নাছিল। তেওঁৰ ভ্ৰমণৰ সময়ছোৱাত, তেওঁ প্ৰায়েই লগ পোৱা লোকসকলৰ সৈতে তেওঁৰ স্কেচসমূহ বিক্ৰী বা বিনিময় কৰিছিল। অৱশেষত, এৰিকে উপলব্ধি কৰিলে যে তেওঁ কেতিয়াও এজন পূৰ্ণকালীন শিল্পী হ'ব নোৱাৰিব আৰু সেয়ে কাৰ্লচৰুহলৈ উভতি গৈ তেওঁ এজন কলা শিক্ষক হৈ পৰে। তেওঁৰ শিক্ষকতাৰ চাকৰিৰ সময়ছোৱাত, এগৰাকী ধনী মহিলাই তেওঁৰ সন্তানসকলৰ স্কেচ আঁকিবলৈ আৰু পিছলৈ তেওঁলোকক পঢ়াবলৈ এৰিকক নিযুক্তি দিছিল। এৰিকে এই শিশুসকলৰ সৈতে অতি সুন্দৰভাৱে কাম কৰিছিল আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত আন্না আৰু চিগমাণ্ড ফ্ৰয়েডৰ ঘনিষ্ঠ আন বহুতো পৰিয়ালেও তেওঁক নিযুক্তি দিছিল। তেওঁৰ এই শিক্ষকতা ইভা ৰোজেনফেল্ডৰ ঘৰত অৱস্থিত এখন সৰু পৰীক্ষামূলক বিদ্যালয়লৈকো সম্প্ৰসাৰিত হৈছিল। পঁচিছ বছৰ বয়সলৈকে চলা এই সময়ছোৱাত, তেওঁ নিজৰ পিতৃৰ বিষয়ে থকা প্ৰশ্নসমূহৰ লগতে নৃগোষ্ঠীয়, ধৰ্মীয় আৰু জাতীয় পৰিচয়ৰ পৰস্পৰবিৰোধী ধাৰণাসমূহৰ সৈতে নিৰন্তৰ মোকাবিলা কৰি গৈছিল।^৬

মনোবিশ্লেষণমূলক অভিজ্ঞতা আৰু প্ৰশিক্ষণ

যেতিয়া এৰিকচনৰ বয়স পঁচিছ বছৰ আছিল, তেওঁৰ বন্ধু পিটাৰ ব্লছে তেওঁক ভিয়েনালৈ সৰু বাৰ্লিংহাম-ৰোজেনফেল্ড স্কুলত কলা পঢ়াবলৈ আমন্ত্ৰণ জনাইছিল, য'ত সেইসকল শিশুৱে পঢ়িছিল যিসকলৰ ধনী পিতৃ-মাতৃয়ে চিগমাণ্ড ফ্ৰয়েডৰ কন্যা আন্না ফ্ৰয়েডৰদ্বাৰা মনোবিশ্লেষণ কৰাই আছিল। আন্নাই বিদ্যালয়খনত শিশুসকলৰ প্ৰতি থকা এৰিকচনৰ সংবেদনশীলতা লক্ষ্য কৰিছিল আৰু তেওঁক ভিয়েনা চাইকোএনালাইটিক ইনষ্টিটিউটত মনোবিশ্লেষণ অধ্যয়ন কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰিছিল, য'ত বিশিষ্ট বিশ্লেষক আগষ্ট আইখৰ্ণ, হেইঞ্জ হাৰ্টমেন আৰু পল ফেডাৰ্ণ তেওঁৰ তাত্ত্বিক অধ্যয়নৰ তদাৰক কৰা লোকসকলৰ ভিতৰত আছিল। তেওঁ শিশু বিশ্লেষণত বিশেষজ্ঞতা অৰ্জন কৰিছিল আৰু আন্না ফ্ৰয়েডৰ অধীনত এক প্ৰশিক্ষণমূলক বিশ্লেষণ গ্ৰহণ কৰিছিল। হেলেন ডয়ছ আৰু এডৱাৰ্ড বিব্ৰিঙে এজন প্ৰাপ্তবয়স্ক লোকৰ প্ৰতি তেওঁৰ প্ৰাৰম্ভিক চিকিৎসাৰ তদাৰক কৰিছিল। একে সময়তে তেওঁ শিক্ষাৰ মণ্টেছৰী পদ্ধতি অধ্যয়ন কৰিছিল, যিটো শিশুৰ বিকাশ আৰু যৌন পৰ্যায়ৰ ওপৰত কেন্দ্ৰীভূত আছিল। ১৯৩৩ চনত তেওঁ ভিয়েনা চাইকোএনালাইটিক ইনষ্টিটিউটৰপৰা নিজৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে। এইটো আৰু তেওঁৰ মণ্টেছৰী ডিপ্লমাই আছিল এৰিকচনৰ জীৱনজোৰা কৰ্মৰ বাবে একমাত্ৰ অৰ্জিত যোগ্যতা।

বিকাশৰ তত্ত্ব আৰু অহংকাৰ

এৰিকছনক অহং মনোবিজ্ঞানৰ অন্যতম প্ৰৱৰ্তক হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয়, যিয়ে অহঙৰ (ego) ভূমিকাক ইডৰ (id) কেৱল এক ভৃত্যতকৈ অধিক বুলি গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল। যদিও এৰিকচনে ফ্ৰয়েডৰ তত্ত্ব গ্ৰহণ কৰিছিল, তেওঁ পিতৃ-মাতৃ আৰু সন্তানৰ সম্পৰ্কৰ ওপৰত মনোযোগ দিয়া নাছিল আৰু অহঙৰ ভূমিকাক, বিশেষকৈ ব্যক্তিজনৰ স্বয়ং (self) হিচাপে হোৱা অগ্ৰগতিক অধিক গুৰুত্ব দিছিল। এৰিকছনৰ মতে, এটা শিশুৱে যিটো পৰিৱেশত বাস কৰিছিল, সেয়া বিকাশ, সামঞ্জস্য, আত্ম-সচেতনতা আৰু পৰিচয়ৰ এক উৎস প্ৰদান কৰাৰ ক্ষেত্ৰত অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল। এৰিকচনে 'গান্ধীজ ট্ৰুথ' (Gandhi's Truth, ১৯৬৯) গ্ৰন্থৰ বাবে পুলিৎজাৰ বঁটা আৰু দৰ্শন আৰু ধৰ্ম শিতানত ইউ. এছ. নেচনেল বুক এৱাৰ্ড (US National Book Award) লাভ কৰিছিল, যিখন গ্ৰন্থই তেওঁৰ পাছৰ জীৱনত প্ৰয়োগ কৰা অনুসৰি তেওঁৰ তত্ত্বৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিছিল।

এৰিকছনৰ বিকাশৰ আলোচনাত, তেওঁ বয়সৰ ভিত্তিত বিকাশৰ পৰ্যায়ৰ কথা খুব কমেইহে উল্লেখ কৰিছিল। প্ৰকৃততে তেওঁ ইয়াক এক দীঘলীয়া কৈশোৰ বুলি অভিহিত কৰিছিল যিয়ে কৈশোৰ আৰু প্ৰাৰম্ভিক প্ৰাপ্তবয়স্ক অৱস্থাৰ মাজৰ বিকাশৰ এক সময়ছোৱাৰ বিষয়ে অধিক অনুসন্ধানৰ পথ প্ৰশস্ত কৰিছে, যাক উন্মেষশীল প্ৰাপ্তবয়স্ক অৱস্থা (emerging adulthood) বুলি কোৱা হয়। এৰিকছনৰ বিকাশৰ তত্ত্বত বিভিন্ন মনোসামাজিক সংকট (psychosocial crises) অন্তৰ্ভুক্ত আছে য'ত প্ৰতিটো সংঘাতেই পূৰ্বৱৰ্তী পৰ্যায়সমূহৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ় লৈ উঠে। প্ৰতিটো সংঘাতৰ ফলাফলে এজন ব্যক্তিৰ বিকাশৰ ওপৰত নেতিবাচক বা ইতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে, অৱশ্যে, এক নেতিবাচক ফলাফল গোটেই জীৱনকালত পুনৰীক্ষণ কৰিব পাৰি আৰু পুনৰ সমাধানৰ চেষ্টা কৰিব পাৰি।

অহং পৰিচয় বনাম ভূমিকাৰ বিভ্ৰান্তিৰ (ego identity versus role confusion) ক্ষেত্ৰত: অহং পৰিচয়ে প্ৰতিজন ব্যক্তিক স্বকীয়তাৰ অনুভৱ কৰাত সক্ষম কৰে, অথবা এৰিকছনে কোৱাৰ দৰে, "অহং পৰিচয়, তেনেহ'লে, ইয়াৰ বিষয়ভিত্তিক দিশত, এই কথাটোৰ সচেতনতা যে অহঙৰ সংশ্লেষণ পদ্ধতিসমূহৰ প্ৰতি এক আত্ম-সাদৃশ্য আৰু ধাৰাবাহিকতা আছে আৰু আনৰ বাবে নিজৰ অৰ্থৰ এক ধাৰাবাহিকতা আছে।" অৱশ্যে, বাৰবাৰা এংলাৰৰ মতে ভূমিকাৰ বিভ্ৰান্তি (Role confusion) হ'ল, "নিজকে নিজৰ সমাজৰ এজন উৎপাদনশীল সদস্য হিচাপে ধাৰণা কৰিবলৈ অক্ষম হোৱা।" নিজকে এজন উৎপাদনশীল সদস্য হিচাপে ধাৰণা কৰিব নোৱাৰা এই অক্ষমতা এক বৃহৎ বিপদ; এইটো কৈশোৰ কালত ঘটিব পাৰে, যেতিয়া কোনো বৃত্তিৰ সন্ধান কৰা হয়।"

ব্যক্তিত্বৰ তত্ত্ব

এৰিকছনৰ জীৱন-পৰ্যায়সমূহ, যি আঠটা পৰ্যায়ত সেইবোৰ আয়ত্ত কৰিব পাৰি তাৰ ক্ৰম অনুসৰি, তলত তালিকাভুক্ত কৰা হৈছে, লগতে এৰিকচনে এই পৰ্যায়সমূহৰ সৈতে সংলগ্ন কৰা "সদগুণ" সমূহো (এই সদগুণবোৰৰ তলত আঁচ টানি দিয়া হৈছে) দিয়া হৈছে। "সদগুণ" শব্দটোৱে প্ৰতিটো পৰ্যায়ৰ অনুকূল ফলাফলসমূহক বুজায় আৰু এৰিকচনৰ কৰ্মৰ প্ৰেক্ষাপটত ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰা হয় যিহেতু ই চিকিৎসা বিজ্ঞানত প্ৰয়োগ হয়, যাৰ অৰ্থ হৈছে "সম্ভাৱনীয়তা" বা "শক্তি" (potencies)। এই সদগুণবোৰক "শক্তি"ৰ সৈতে একে বুলিও ব্যাখ্যা কৰা হয়, যিবোৰক ব্যক্তিগত জীৱন চক্ৰ আৰু প্ৰজন্মৰ ক্ৰমত অন্তৰ্নিহিত বুলি গণ্য কৰা হয়। এৰিকছনৰ গৱেষণাই সূচায় যে প্ৰতিজন ব্যক্তিয়ে প্ৰতিটো নিৰ্দিষ্ট জীৱন-পৰ্যায়ৰ প্ৰত্যাহ্বানৰ দুয়োটা চৰম দিশক ইটোৱে সিটোৰ সৈতে কেনেদৰে টান বা ভৰসাম্যত ধৰি ৰাখিব লাগে সেয়া শিকিব লাগিব, টানটোৰ এটা প্ৰান্ত বা আনটো প্ৰান্তক অগ্ৰাহ্য নকৰাকৈ। কেৱল যেতিয়া এটা জীৱন-পৰ্যায়ৰ প্ৰত্যাহ্বানৰ দুয়োটা চৰম দিশক প্ৰয়োজনীয় আৰু উপযোগী বুলি বুজা আৰু গ্ৰহণ কৰা হয়, তেতিয়াহে সেই পৰ্যায়ৰ বাবে সৰ্বোত্তম সদগুণটো প্ৰকাশ পাব পাৰে। সেয়েহে, প্ৰথম পৰ্যায়ত এক কাৰ্যকৰী সমাধান হিচাপে বাস্তৱিক 'আশা' (hope) উদ্ভৱ হ'বলৈ হ'লে, 'বিশ্বাস' (trust) আৰু 'অবিশ্বাস' (mis-trust) দুয়োটাকে বুজিব লাগিব আৰু গ্ৰহণ কৰিব লাগিব। একেদৰে, অন্তিম পৰ্যায়ত এক কাৰ্যকৰী সমাধান হিচাপে ব্যৱহাৰযোগ্য 'প্ৰজ্ঞা' (wisdom) উদ্ভৱ হ'বলৈ হ'লে, 'অখণ্ডতা' (integrity) আৰু 'হতাশা' (despair) দুয়োটাকে বুজিব লাগিব আৰু আঁকোৱালি ল'ব লাগিব।^৭