ডেভিড হিউম

ডেভিড হিউম (; জন্মগত নাম ডেভিড হোম, 7 মে '1711-25 আগষ্ট 1776) এজন স্কটিছ দাৰ্শনিক, ইতিহাসবিদ, অৰ্থনীতিবিদ আৰু প্ৰবন্ধকাৰ আছিল, যি তেওঁৰ অত্যন্ত প্ৰভাৱশালী অভিজ্ঞতাবাদ, দাৰ্শনিক সংশয়বাদ আৰু অধিবিদ্যামূলক প্ৰকৃতিবাদৰ বাবে জনাজাত। 'A Treatise of Human Nature' (১৭৩৯-৪০) গ্ৰন্থখনৰ পৰা আৰম্ভ কৰি, হিউমে মানৱৰ এনে এক প্ৰকৃতিবাদী বিজ্ঞান গঢ়ি তোলাৰ প্ৰয়াস কৰিছিল যিয়ে মানৱ প্ৰকৃতিৰ মনস্তাত্ত্বিক ভিত্তিসমূহ অধ্যয়ন কৰে। জন্মগত ধাৰণাৰ অস্তিত্বক নাকচ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত হিউমে জন লকক অনুসৰণ কৰিছিল আৰু এই সিদ্ধান্তত উপনীত হৈছিল যে মানুহৰ সকলো জ্ঞান কেৱলমাত্ৰ অভিজ্ঞতাৰ পৰাই উদ্ভৱ হয়; ইয়ে তেওঁক ফ্ৰান্সিছ বেকন, থমাছ হবছ, লক আৰু জৰ্জ বাৰ্কলিৰ দৰে অভিজ্ঞতাবাদীসকলৰ শাৰীত স্থান দিয়ে।^১

হিউমে যুক্তি দিছিল যে আৰোহী যুক্তি (inductive reasoning) আৰু কাৰ্য-কাৰণ সম্পৰ্কৰ ওপৰত থকা বিশ্বাসক অভিজ্ঞতামূলকভাৱে নায্যতা প্ৰদান কৰিব নোৱাৰি; ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে, এইবোৰ কেৱল প্ৰথা আৰু মানসিক অভ্যাসৰ পৰিণামহে। মানুহে প্ৰকৃততে কেতিয়াও প্ৰত্যক্ষ নকৰে যে এটা ঘটনাই আন এটা ঘটনাৰ সৃষ্টি কৰে, বৰঞ্চ তেওঁলোকে কেৱল ঘটনাসমূহৰ মাজৰ এক "সতত সংযোগ" (constant conjunction) হে অনুভৱ কৰে। আৰোহী যুক্তিৰ এই সমস্যাটোৰ অৰ্থ হ'ল যে অতীতৰ অভিজ্ঞতাৰ পৰা যিকোনো কাৰ্য-কাৰণগত অনুমান কৰিবলৈ হ'লে, ভৱিষ্যত যে অতীতৰ অনুৰূপ হ'ব সেয়া আগতিয়াকৈ ধৰি লোৱাটো প্ৰয়োজনীয়; কিন্তু এই অধিবিদ্যামূলক পূৰ্বধাৰণাটোক নিজেই পূৰ্বৰ কোনো অভিজ্ঞতাৰ আধাৰত প্ৰতিষ্ঠা কৰিব নোৱাৰি।^২

দাৰ্শনিক যুক্তিবাদীসকলৰ এজন বিৰোধী হিচাপে, হিউমে মত পোষণ কৰিছিল যে যুক্তিৰ পৰিৱৰ্তে আৱেগেহে মানৱ আচৰণ পৰিচালিত কৰে। তেওঁ ঘোষণা কৰিছিল যে, "যুক্তি হৈছে আৱেগৰ দাস, আৰু ই কেৱল দাস হৈ থকাই উচিত।" হিউম এজন আৱেগবাদীয়ো আছিল, যাৰ মতে নৈতিকতা কোনো অমূৰ্ত নৈতিক নীতিৰ পৰিৱৰ্তে আৱেগ বা অনুভূতিৰ ওপৰতহে আধাৰিত। তেওঁ নৈতিক পৰিঘটনাসমূহৰ প্ৰকৃতিবাদী ব্যাখ্যাৰ প্ৰতি আৰম্ভণিৰে পৰা দায়বদ্ধতা বজাই ৰাখিছিল আৰু ইউৰোপীয় দৰ্শনৰ ইতিহাসবিদসকলে সাধাৰণতে স্বীকাৰ কৰে যে তেৱেঁই পোনপ্ৰথমে 'আছে-উচিত' (is-ought) সমস্যাটো স্পষ্টভাৱে ব্যাখ্যা কৰিছিল। এই সমস্যাটোৰ মূল ধাৰণাটো হ'ল যে কেৱল এক তথ্যভিত্তিক বিবৃতিয়েই কেতিয়াও কি কৰা উচিত, তাৰ কোনো নীতিগত সিদ্ধান্তৰ জন্ম দিব নোৱাৰে।

হিউমে মানুহৰ নিজৰ 'সত্তা' (self) সম্পৰ্কে কোনো প্ৰকৃত ধাৰণা থকাৰ কথা অস্বীকাৰ কৰিছিল। তেওঁ মত পোষণ কৰিছিল যে মানুহে কেৱল কিছুমান সংবেদনৰ এক পুঞ্জ বা থুপহে (bundle of sensations) অনুভৱ কৰে আৰু 'সত্তা' হৈছে ধাৰণাসমূহৰ সংযোগৰ দ্বাৰা সংযুক্ত এই উপলব্ধিৰ পুঞ্জৰ (bundle of perceptions) বাহিৰে আন একো নহয়। হিউমৰ স্বাধীন ইচ্ছাৰ সংগতিপূৰ্ণ তত্ত্বই (compatibilist theory) কাৰ্য-কাৰণ নিৰ্ধাৰণবাদক (causal determinism) মানৱ স্বাধীনতাৰ সৈতে সম্পূৰ্ণৰূপে খাপ খোৱা বা সংগতিপূৰ্ণ বুলি গণ্য কৰে।^৩ তেওঁৰ ধৰ্ম-দৰ্শন, যাৰ ভিতৰত তেওঁৰ অলৌকিকতাৰ প্ৰত্যাখ্যান আৰু 'সৃষ্টিৰ আৰ্হি বা পৰিকল্পনাৰ যুক্তি'ৰ (argument from design) সমালোচনা অন্তৰ্ভুক্ত আছিল, সেয়া বিশেষভাৱে বিতৰ্কিত আছিল।

তেওঁৰ জীৱনকালত, হিউম প্ৰধানকৈ এজন ইতিহাসবিদ আৰু প্ৰবন্ধকাৰ হিচাপেহে পৰিচিত আছিল, কাৰণ তেওঁৰ 'History of England' গ্ৰন্থখন এখন সৰ্বাধিক বিক্ৰী হোৱা গ্ৰন্থ (bestseller) হৈ পৰিছিল। আনহাতে, তেওঁৰ 'Treatise' গ্ৰন্থখনে আৰম্ভণিতে বৰ কমেইহে মনোযোগ লাভ কৰিছিল আৰু তেওঁৰ কথিত নাস্তিকতাবাদৰ বাবে তেওঁক বিশ্ববিদ্যালয়ৰ অধ্যাপকৰ পদৰ পৰাও বঞ্চিত কৰা হৈছিল।^৪ হিউমে এনে এক ঐতিহ্য এৰি গৈছিল যিয়ে উপযোগিতাবাদ, যৌক্তিক প্ৰত্যক্ষবাদ, বিজ্ঞানৰ দৰ্শন, প্ৰাৰম্ভিক বিশ্লেষণী দৰ্শন, জ্ঞানীয় বিজ্ঞান, ধৰ্মতত্ত্ব আৰু আন বহুতো ক্ষেত্ৰ তথা চিন্তাবিদক গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত কৰিছিল। ইমানুৱেল কাণ্টে হিউমক সেই অনুপ্ৰেৰণাৰ উৎস বুলি স্বীকৃতি দিছিল, যিয়ে তেওঁক তেওঁৰ "গোঁড়ামিৰ নিদ্ৰা"ৰ (dogmatic slumbers) পৰা জগাই তুলিছিল।

কৰ্মৰাজি

• 1734. মোৰ জীৱনৰ এক প্ৰকাৰৰ ইতিহাস এম. এছ. এছ. 23159 স্কটলেণ্ডৰ ৰাষ্ট্ৰীয় পুথিভঁৰাল
  • এজন নাম প্ৰকাশ নকৰা চিকিৎসকলৈ লিখা এখন চিঠিত তেওঁ সেই সময়ত তেওঁক আক্ৰান্ত কৰা "পণ্ডিতসকলৰ ৰোগ"ৰ (the Disease of the Learned) বিষয়ে পৰামৰ্শ বিচাৰিছিল। এই চিঠিত তেওঁ উল্লেখ কৰিছে যে ওঠৰ বছৰ বয়সত "মোৰ সন্মুখত চিন্তাৰ এক নতুন জগত মুকলি হোৱা যেন অনুভৱ হৈছিল", যিয়ে তেওঁক "আন সকলো আনন্দ বা কাম-কাজ ত্যাগ কৰিবলৈ" বাধ্য কৰিছিল আৰু বিদ্যানুশীলনৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত কৰিছিল।
• ১৭৩৯–১৭৪০. এ ট্ৰিটাইজ অৱ হিউমেন নেচাৰ: নৈতিক বিষয়সমূহত যুক্তিৰ পৰীক্ষামূলক পদ্ধতি প্ৰৱৰ্তন কৰাৰ এক প্ৰয়াস।
• হিউমে চাব বিচাৰিছিল যে 'Treatise of Human Nature' গ্ৰন্থখনে সফলতা লাভ কৰেনে নাই, আৰু যদি কৰে, তেন্তে ৰাজনীতি আৰু সমালোচনা বিষয়ক গ্ৰন্থ সংযোজন কৰি তেওঁ ইয়াক সম্পূৰ্ণ কৰিব। কিন্তু, হিউমে নিজেই ব্যাখ্যা কৰা অনুসৰি, "ছপাশালৰ পৰাই ই মৃত অৱস্থাত জন্মলাভ কৰিছিল, আনকি ধৰ্মান্ধসকলৰ মাজতো সামান্য প্ৰতিক্ৰিয়াৰ সৃষ্টি কৰিব পৰাকৈও ই কোনো খ্যাতি বা পৰিচিতি লাভ কৰিব নোৱাৰিলে"[:352, আৰু সেইবাবেই তেওঁৰ পৰৱৰ্তী প্ৰকল্পটো সম্পূৰ্ণ নহ'ল।
• 1779. প্ৰাকৃতিক ধৰ্ম সম্পৰ্কীয় সংলাপ
• তেওঁৰ ভতিজা ডেভিদ হিউম দ্য য়ংগাৰৰ দ্বাৰা ই মৰণোত্তৰভাৱে প্ৰকাশিত হৈছিল। এইখন হৈছে ঈশ্বৰৰ প্ৰকৃতি সম্পৰ্কে তিনিগৰাকী কাল্পনিক চৰিত্ৰৰ মাজত হোৱা এখন আলোচনা, আৰু ই 'সৃষ্টিৰ আৰ্হি বা পৰিকল্পনাৰ যুক্তি'ৰ (argument from design) এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উপস্থাপন। কিছু বিতৰ্ক থকাৰ পিছতো, বেছিভাগ পণ্ডিতেই এই কথাত একমত যে এই তিনিগৰাকীৰ ভিতৰত আটাইতকৈ সংশয়বাদী চৰিত্ৰ ফাইলোৰ (Philo) দৃষ্টিভংগীয়েই হিউমৰ নিজা দৃষ্টিভংগীৰ একেবাৰে ওচৰ চাপিছে।