ইভান পাভলভ

ইভান পেট্ৰভিচ পাভলভ (ৰুছ ভাষা: Иван Петрович Павлов; ২৬ ছেপ্টেম্বৰ [অ.এছ. ১৪ ছেপ্টেম্বৰ] ১৮৪৯ – ২৭ ফেব্ৰুৱাৰী ১৯৩৬) আছিল এজন ৰাছিয়ান আৰু ছোভিয়েট পৰীক্ষামূলক স্নায়ুবিজ্ঞানী আৰু শৰীৰতত্ত্ববিদ, যি কুকুৰৰ ওপৰত কৰা পৰীক্ষাৰ জৰিয়তে ধ্ৰুপদী অনুবন্ধনৰ আৱিষ্কাৰৰ বাবে পৰিচিত। পাভলভে পাচন প্ৰক্ৰিয়াৰ শৰীৰতত্ত্বৰ ওপৰতো গুৰুত্বপূৰ্ণ গৱেষণা চলাইছিল, যাৰ বাবে তেওঁক ১৯০৪ চনত শৰীৰতত্ত্ব বা চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ নোবেল বঁটা প্ৰদান কৰা হৈছিল।^১

শিক্ষা আৰু প্ৰাৰম্ভিক জীৱন

১৮৪৯ চনৰ ২৬ ছেপ্টেম্বৰত ৰাছিয়ান সাম্ৰাজ্যৰ ৰিয়াজানত দহটি সন্তানৰ ভিতৰত প্ৰথম সন্তান হিচাপে পাভলভৰ জন্ম হৈছিল।তেওঁৰ পিতৃ পিটাৰ ডিমিট্ৰিভিচ পাভলভ (১৮২৩–১৮৯৯) আছিল গাঁৱৰ এজন ৰাছিয়ান অৰ্থডক্স পুৰোহিত।তেওঁৰ মাতৃ ভাৰভাৰা ইভানোভনা উছপেনস্কায়া (১৮২৬–১৮৯০) আছিল এগৰাকী গৃহিনী। শৈশৱত, পাভলভে স্বেচ্ছাই ঘৰুৱা কাম-কাজ যেনে বাচন-বৰ্তন ধোৱা আৰু তেওঁৰ ভাই-ভনীসকলৰ যত্ন লোৱা কামত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। তেওঁ বাগান কৰিবলৈ, চাইকেল চলাবলৈ, নাওঁ বাবলৈ, সাঁতুৰিবলৈ আৰু গ'ৰ'ডকি খেলিবলৈ ভাল পাইছিল; তেওঁ নিজৰ গ্ৰীষ্মকালীন বন্ধৰ সময়খিনি এই কাৰ্যকলাপবোৰৰ বাবে উৎসৰ্গা কৰিছিল। যদিও সাত বছৰ বয়সতে তেওঁ পঢ়িবলৈ সক্ষম হৈছিল, তথাপিও এখন ওখ বেৰৰ পৰা শিলৰ পদপথৰ ওপৰত পৰি যোৱাৰ ফলত পোৱা গুৰুতৰ আঘাতৰ বাবে পাভলভে ১১ বছৰ বয়সলৈকে আনুষ্ঠানিক শিক্ষা আৰম্ভ কৰিব পৰা নাছিল।

শৈশৱৰ দিনবোৰৰ পৰাই, পাভলভে বৌদ্ধিক কৌতূহলৰ লগতে যাক তেওঁ "গৱেষণাৰ প্ৰবৃত্তি" বুলি উল্লেখ কৰিছিল, সেয়া প্ৰদৰ্শন কৰিছিল।স্থানীয় ধৰ্মতাত্ত্বিক চেমিনাৰীত প্ৰৱেশ কৰাৰ আগতে তেওঁ ৰিয়াজানৰ গীৰ্জাৰ বিদ্যালয়ত শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিছিল। ১৮৬০ৰ দশকৰ এগৰাকী ৰাছিয়ান সাহিত্য সমালোচক ডিমিট্ৰি পিছাৰেভ আৰু ৰাছিয়ান শৰীৰতত্ত্বৰ পিতৃ ইভান চেচেনভৰ দ্বাৰা প্ৰচাৰিত প্ৰগতিশীল ধাৰণাসমূহৰ দ্বাৰা অনুপ্ৰাণিত হৈ, পাভলভে স্নাতক ডিগ্ৰী লাভ নকৰাকৈয়ে নিজৰ ধৰ্মীয় কৰ্মজীৱন ত্যাগ কৰিছিল আৰু বিজ্ঞানৰ প্ৰতি নিজৰ জীৱন উছৰ্গা কৰিছিল।

১৮৭০ চনত, তেওঁ প্ৰাকৃতিক বিজ্ঞান অধ্যয়ন কৰাৰ বাবে ছেইণ্ট পিটাৰ্ছবাৰ্গ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞান আৰু গণিত বিভাগত নামভৰ্তি কৰে। তেওঁৰ চতুৰ্থ বৰ্ষত, অগ্ন্যাশয়ৰ স্নায়ুৰ শৰীৰতত্ত্বৰ ওপৰত কৰা তেওঁৰ প্ৰথমটো গৱেষণা প্ৰকল্পই তেওঁলৈ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এক সন্মানীয় বঁটা কঢ়িয়াই আনিছিল। ১৮৭৫ চনত, পাভলভে 'কেণ্ডিডেট অৱ নেচাৰেল চাইন্সেছ'ৰ ডিগ্ৰী লাভ কৰে। শৰীৰতত্ত্বৰ প্ৰতি থকা নিজৰ আগ্ৰহৰ দ্বাৰা অনুপ্ৰাণিত হৈ, পাভলভে নিজৰ অধ্যয়ন চলাই নিয়াৰ সিদ্ধান্ত লয় আৰু ইম্পেৰিয়েল একাডেমী অৱ মেডিকেল চাৰ্জাৰীলৈ অগ্ৰসৰ হয়। একাডেমীত থাকোঁতে, পাভলভ তেওঁৰ প্ৰাক্তন শিক্ষক ইলিয়াছ ভন চাইয়নৰ এজন সহায়ক হৈ পৰিছিল। পিছলৈ যেতিয়া ডি চাইয়নৰ ঠাইত আন এজন নিৰ্দেশকক নিযুক্তি দিয়া হৈছিল, তেতিয়া তেওঁ সেই বিভাগটো ত্যাগ কৰিছিল।

কিছু দিনৰ পিছত, পাভলভে ভেটেৰিনাৰী ইনষ্টিটিউটৰ শৰীৰতত্ত্ব বিভাগত কনষ্টেণ্টিন উষ্টিমোভিচৰ গৱেষণাগাৰৰ সহায়ক হিচাপে এটা পদ লাভ কৰে। দুবছৰ ধৰি পাভলভে তেওঁৰ চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ গৱেষণা পত্ৰৰ বাবে ৰক্ত সঞ্চালন তন্ত্ৰৰ ওপৰত অনুসন্ধান চলাইছিল। ১৮৭৮ চনত, এজন চিকিৎসক, অধ্যাপক চাৰ্গেই বটকিনে পাভলভক ক্লিনিকৰ মুৰব্বী হিচাপে শৰীৰতাত্ত্বিক গৱেষণাগাৰত কাম কৰিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনাইছিল। ১৮৭৯ চনত, তেওঁ নিজৰ গৱেষণামূলক কামৰ বাবে সোণৰ পদকৰ সৈতে মেডিকেল মিলিটাৰী একাডেমীৰ পৰা স্নাতক ডিগ্ৰী লাভ কৰে। এটা প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ পিছত, পাভলভে স্নাতকোত্তৰ কামৰ বাবে একাডেমীত এক ফেল'শ্বিপ লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হয়।

ফেল'শ্বিপ আৰু বটকিনৰ ক্লিনিকৰ শৰীৰতাত্ত্বিক গৱেষণাগাৰৰ সঞ্চালক হিচাপে থকা তেওঁৰ পদবীয়ে পাভলভক তেওঁৰ গৱেষণাৰ কাম চলাই নিবলৈ সক্ষম কৰিছিল।১৮৮৩ চনত, তেওঁ 'হৃদযন্ত্ৰৰ অপকেন্দ্ৰিক স্নায়ু' বিষয়ত তেওঁৰ ডক্টৰেট গৱেষণা পত্ৰ উপস্থাপন কৰিছিল আৰু স্নায়ুৰ ধাৰণা আৰু স্নায়ুতন্ত্ৰৰ পুষ্টিগত কাৰ্যৰ মৌলিক নীতিসমূহ আগবঢ়াইছিল। ইয়াৰ উপৰিও, বটকিন ক্লিনিকৰ সৈতে তেওঁৰ সহযোগিতাই ৰক্ত সঞ্চালন অংগসমূহৰ কাৰ্যকলাপত প্ৰতিৱৰ্ত ক্ৰিয়াৰ নিয়ন্ত্ৰণৰ এক মৌলিক আৰ্হিৰ প্ৰমাণ দাঙি ধৰিছিল।

এগৰাকী সাহিত্য সমালোচক তথা প্ৰাকৃতিক বিজ্ঞানৰ সমৰ্থক ডিমিট্ৰি পিছাৰেভ আৰু এগৰাকী শৰীৰতত্ত্ববিদ ইভান চেচেনভৰ দ্বাৰা তেওঁ বৈজ্ঞানিক কৰ্মজীৱন গঢ়িবলৈ অনুপ্ৰাণিত হৈছিল, যিগৰাকী চেচেনভক পাভলভে "শৰীৰতত্ত্বৰ পিতৃ" বুলি অভিহিত কৰিছিল।

কেৰিয়াৰ

জাৰ্মানীত অধ্যয়ন

ডক্টৰেট ডিগ্ৰী সম্পূৰ্ণ কৰাৰ পিছত, পাভলভ জাৰ্মানীলৈ যায়, য'ত তেওঁ লাইপজিগত কাৰ্ল লুডৱিগৰ সৈতে আৰু ব্ৰেছলাউৰ হাইডেনহেইনৰ গৱেষণাগাৰত ইমেৰ কেলীৰ সৈতে অধ্যয়ন কৰিছিল। তেওঁ ১৮৮৪ চনৰ পৰা ১৮৮৬ চনলৈকে তাত আছিল। হাইডেনহেইনে পাকস্থলীৰ এটা বাহিৰলৈ উলিওৱা অংশ ব্যৱহাৰ কৰি কুকুৰৰ পাচন প্ৰক্ৰিয়াৰ অধ্যয়ন কৰি আছিল। অৱশ্যে, পাভলভে বাহ্যিক স্নায়ু যোগান বৰ্তাই ৰখাৰ সমস্যাটো অতিক্ৰম কৰি কৌশলটো নিখুঁত কৰি তুলিছিল। এই বাহিৰলৈ উলিওৱা অংশটো হাইডেনহেইন বা পাভলভ পাউচ নামেৰে পৰিচিত হৈ পৰিছিল।

ৰাছিয়ালৈ প্ৰত্যাৱৰ্তন

১৮৮৬ চনত, পাভলভে এটা নতুন পদৱীৰ সন্ধানত ৰাছিয়ালৈ উভতি আহে। ছেইণ্ট পিটাৰ্ছবাৰ্গ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ শৰীৰতত্ত্ব বিভাগৰ আসনখনৰ বাবে তেওঁৰ আবেদন নাকচ কৰা হৈছিল। অৱশেষত, পাভলভক চাইবেৰিয়াৰ টমস্ক বিশ্ববিদ্যালয়ত আৰু পোলেণ্ডৰ ৱাৰ্ছ বিশ্ববিদ্যালয়ত ফাৰ্মাক'লজীৰ আসনৰ প্ৰস্তাৱ দিয়া হৈছিল। তেওঁ দুয়োটা পদৰ এটাও গ্ৰহণ কৰা নাছিল। ১৮৯০ চনত তেওঁক মিলিটাৰী মেডিকেল একাডেমীত ফাৰ্মাক'লজীৰ অধ্যাপক পদত নিযুক্তি দিয়া হয় আৰু তেওঁ পাঁচ বছৰ ধৰি এই পদত অধিষ্ঠিত হৈ থাকে। ১৮৯১ চনত, পাভলভক ছেইণ্ট পিটাৰ্ছবাৰ্গত থকা ইনষ্টিটিউট অৱ এক্সপেৰিমেণ্টেল মেডিচিনলৈ শৰীৰতত্ত্ব বিভাগটো সংগঠিত আৰু পৰিচালনা কৰিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনোৱা হৈছিল।

৪৫ বছৰৰ সময়ছোৱাত, তেওঁৰ নিৰ্দেশনাত, এই প্ৰতিষ্ঠানটো বিশ্বৰ শৰীৰতাত্ত্বিক গৱেষণাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰ হৈ পৰিছিল। পাভলভে প্ৰতিষ্ঠানটোৰ শৰীৰতত্ত্ব বিভাগৰ পৰিচালনা অব্যাহত ৰাখিছিল, আৰু লগতে ১৮৯৫ চনত মেডিকেল মিলিটাৰী একাডেমীত শৰীৰতত্ত্বৰ আসনখনো গ্ৰহণ কৰিছিল। পাভলভে ধাৰাবাহিকভাৱে তিনিটা দশক ধৰি একাডেমীখনৰ শৰীৰতত্ত্ব বিভাগৰ মুৰব্বী হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল।

ছোভিয়েট চৰকাৰৰ সৈতে সম্পৰ্ক

ছোভিয়েট চৰকাৰৰ দ্বাৰা পাভলভক উচ্চ সন্মান প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছিল, আৰু তেওঁ নিজৰ গৱেষণা চলাই নিবলৈ সক্ষম হৈছিল। ভ্লাডিমিৰ লেনিনৰ দ্বাৰা তেওঁক প্ৰশংসা কৰা হৈছিল। ছোভিয়েট ইউনিয়ন চৰকাৰৰ পৰা লাভ কৰা প্ৰশংসা, তেওঁৰ গৱেষণাগাৰক সহায় কৰিবলৈ অহা প্ৰচুৰ ধন, আৰু তেওঁক প্ৰদান কৰা সন্মানৰ স্বত্বেও, পাভলভে ছোভিয়েট কমিউনিজমৰ প্ৰতি থকা তেওঁৰ অসন্তুষ্টি আৰু অৱজ্ঞা লুকুৱাই ৰখাৰ কোনো চেষ্টা কৰা নাছিল।

১৯২৩ চনত পাভলভে কৈছিল যে কমিউনিষ্ট শাসনে ৰাছিয়াত যি ধৰণৰ সামাজিক পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা চলাই আছিল, তাৰ বাবে তেওঁ ভেকুলীৰ পিছফালৰ ভৰি এখনো বলিদান নিদিয়ে। চাৰি বছৰৰ পিছত, ৰাছিয়াৰ বুদ্ধিজীৱীসকলৰ প্ৰতি যি কৰা হৈছিল তাৰ প্ৰতিবাদ জনাই তেওঁ জোচেফ ষ্টালিনলৈ চিঠি লিখিছিল আৰু কৈছিল যে এজন ৰাছিয়ান হিচাপে তেওঁ লজ্জিত। ১৯৩৪ চনত চাৰ্গেই কিৰভৰ হত্যাৰ পিছত, পাভলভে ভিয়াচেছলাভ মলোটভলৈ ইয়াৰ পিছত হোৱা গণ নিৰ্যাতনৰ সমালোচনা কৰি কেইবাখনো চিঠি লিখিছিল, আৰু তেওঁ ব্যক্তিগতভাৱে জনা কেইবাজনো লোকৰ সৈতে জড়িত গোচৰৰ পুনৰ্বিবেচনাৰ বাবে অনুৰোধ জনাইছিল।

জীৱনৰ অন্তিম বছৰবোৰত, ছোভিয়েট চৰকাৰৰ প্ৰতি পাভলভৰ মনোভাৱ কিছু নৰম হৈছিল; ইয়াৰ নীতিসমূহক সম্পূৰ্ণৰূপে সমৰ্থন নকৰাকৈ, তেওঁ বৈজ্ঞানিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহলৈ আগবঢ়োৱা সমৰ্থনৰ বাবে ছোভিয়েট চৰকাৰক প্ৰশংসা কৰিছিল।১৯৩৫ চনত, তেওঁৰ মৃত্যুৰ কেইমাহমান আগতে, পাভলভে ১৯৩৬ চনৰ "ষ্টালিন সংবিধান"ৰ এখন খচৰা পঢ়িছিল আৰু এখন অধিক মুক্ত আৰু গণতান্ত্ৰিক ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ আপাত আৰম্ভণিক লৈ নিজৰ আনন্দ প্ৰকাশ কৰিছিল।

মৃত্যু আৰু সমাধি

অন্তিম মুহূৰ্তলৈকে সজাগ হৈ থাকি, পাভলভে তেওঁৰ এজন ছাত্ৰক তেওঁৰ বিচনাৰ কাষত বহিবলৈ আৰু তেওঁৰ মৃত্যুৰ পৰিস্থিতি লিপিবদ্ধ কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰিছিল। তেওঁ জীৱনৰ এই অন্তিম পৰ্যায়ৰ বিষয়ভিত্তিক অভিজ্ঞতাসমূহৰ এক অনন্য প্ৰমাণ সৃষ্টি কৰিব বিচাৰিছিল। ১৯৩৬ চনৰ ২৭ ফেব্ৰুৱাৰীত ৮৬ বছৰ বয়সত ডাবল নিউমোনিয়াত আক্ৰান্ত হৈ পাভলভৰ মৃত্যু হয়। তেওঁক এক আড়ম্বৰপূৰ্ণ শেষকৃত্য প্ৰদান কৰা হৈছিল, আৰু তেওঁৰ সন্মানৰ্থে তেওঁৰ অধ্যয়ন কোঠা আৰু গৱেষণাগাৰক এক সংগ্ৰহালয় হিচাপে সংৰক্ষণ কৰা হৈছিল। তেওঁৰ সমাধি ছেইণ্ট পিটাৰ্ছবাৰ্গৰ ভলক'ভ' চেমেটেৰীৰ লিটাৰেটৰস্কি মষ্টকি (লেখকসকলৰ খোজকঢ়া পথ) অংশত অৱস্থিত।

ৰিফ্লেক্স চিষ্টেমৰ গৱেষণা

পাভলভে শৰীৰতত্ত্ব আৰু স্নায়ুবিজ্ঞানৰ বহুতো ক্ষেত্ৰলৈ অৱদান আগবঢ়াইছিল। তেওঁৰ বেছিভাগ কামেই মেজাজ (temperament), অনুবন্ধন (conditioning) আৰু অনৈচ্ছিক প্ৰতিৱৰ্ত ক্ৰিয়া (involuntary reflex actions)ৰ গৱেষণাৰ সৈতে জড়িত আছিল। পাভলভে পাচন প্ৰক্ৰিয়াৰ ওপৰত পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা চলাইছিল আৰু পৰিচালনা কৰিছিল, আৰু অৱশেষত ১২ বছৰৰ গৱেষণাৰ অন্তত ১৮৯৭ চনত 'দ্য ৱৰ্ক অৱ দা ডাইজেষ্টিভ গ্লেণ্ডছ' প্ৰকাশ কৰিছিল। তেওঁৰ পৰীক্ষাসমূহৰ বাবে তেওঁ ১৯০৪ চনত শৰীৰতত্ত্ব আৰু চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ নোবেল বঁটা লাভ কৰিছিল।

এই পৰীক্ষাসমূহত ইতৰ প্ৰাণীৰ (অৰ্থাৎ মানুহৰ বাহিৰে আন প্ৰাণীৰ) পাচন তন্ত্ৰৰ অংশসমূহ অস্ত্ৰোপচাৰৰ জৰিয়তে আঁতৰাই পেলোৱা, ইয়াৰ প্ৰভাৱ নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ স্নায়ুৰ থোপাসমূহ বিচ্ছিন্ন কৰা, আৰু অংগটোৰ ভিতৰৰ উপাদানসমূহ পৰীক্ষা কৰিবলৈ পাচন অংগ আৰু বাহিৰৰ মোনাৰ মাজত ফিষ্টুলা সংস্থাপন কৰা কাৰ্য অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। এই গৱেষণাই পাচন তন্ত্ৰৰ ওপৰত বিস্তৃত গৱেষণাৰ বাবে এক ভিত্তি হিচাপে কাম কৰিছিল। প্ৰতিৱৰ্ত ক্ৰিয়াৰ ওপৰত হোৱা পৰৱৰ্তী কামসমূহত চাপ আৰু বিষৰ প্ৰতি হোৱা অনৈচ্ছিক প্ৰতিক্ৰিয়াসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।

স্নায়ুতন্ত্ৰৰ গৱেষণা

হিপোক্ৰেটিছ আৰু গ্যালেনে বৰ্ণনা কৰা মেজাজৰ প্ৰকাৰসমূহৰ বায়'মাৰ্কাৰসমূহৰ প্ৰতি পাভলভ সদায় আগ্ৰহী আছিল। তেওঁ এই বায়'মাৰ্কাৰসমূহক "স্নায়ুতন্ত্ৰৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ" বুলি অভিহিত কৰিছিল আৰু তিনিটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য চিনাক্ত কৰিছিল: (১) শক্তি, (২) স্নায়ৱিক প্ৰক্ৰিয়াসমূহৰ গতিশীলতা আৰু (৩) উত্তেজনা আৰু প্ৰতিৰোধৰ মাজৰ ভাৰসাম্য; আৰু এই তিনিটা বৈশিষ্ট্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি চাৰিটা প্ৰকাৰ উদ্ভাৱন কৰিছিল। তেওঁ সেই সময়ত অধ্যয়ন চলি থকা চাৰিটা মেজাজৰ প্ৰকাৰৰ সংজ্ঞাসমূহ সম্প্ৰসাৰিত কৰিছিল: ক'লেৰিক, ফ্লেগমেটিক, চেংগুইন, আৰু মেলাংকলিক, আৰু নামসমূহ ক্ৰমান্বয়ে "শক্তিশালী আৰু আৱেগিক প্ৰকাৰ", "শক্তিশালী ভাৰসাম্যপূৰ্ণ আৰু শান্ত প্ৰকাৰ", "শক্তিশালী ভাৰসাম্যপূৰ্ণ আৰু প্ৰাণৱন্ত প্ৰকাৰ", আৰু "দুৰ্বল প্ৰকাৰ" লৈ উন্নীত কৰিছিল।

পাভলভ আৰু তেওঁৰ গৱেষকসকলে ট্ৰান্সমাৰ্জিনেল ইনহিবিশ্যন (TMI) পৰ্যবেক্ষণ কৰিছিল আৰু ইয়াৰ অধ্যয়ন আৰম্ভ কৰিছিল, যি হৈছে বৈদ্যুতিক শ্বকৰ দ্বাৰা অত্যাধিক চাপ বা বিষৰ সন্মুখীন হ'লে শৰীৰটো নিষ্ক্ৰিয় হৈ পৰাৰ এক স্বাভাৱিক প্ৰতিক্ৰিয়া। গৱেষণাই দেখুৱাইছিল যে কেনেদৰে সকলো মেজাজৰ প্ৰকাৰে উদ্দীপকৰ প্ৰতি একে ধৰণে প্ৰতিক্ৰিয়া প্ৰকাশ কৰে, কিন্তু বিভিন্ন মেজাজে বেলেগ বেলেগ সময়ত এই প্ৰতিক্ৰিয়াসমূহৰ মাজেৰে অগ্ৰসৰ হয়। তেওঁ মন্তব্য কৰিছিল "যে আটাইতকৈ প্ৰাথমিক বংশগত পাৰ্থক্যটো আছিল... কিমান সোনকালে তেওঁলোকে এই নিষ্ক্ৰিয়তাৰ বিন্দুত উপনীত হৈছিল আৰু সোনকালে নিষ্ক্ৰিয় হোৱাসকলৰ এক মৌলিকভাৱে পৃথক ধৰণৰ স্নায়ুতন্ত্ৰ থাকে।"

পাভলভে পাচক গ্ৰন্থিসমূহৰ ওপৰত পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা চলোৱাৰ লগতে কুকুৰৰ পাকস্থলীৰ কাৰ্যপ্ৰণালীৰ গৱেষণা কৰিছিল, আৰু অৱশেষত ১৯০৪ চনত শৰীৰতত্ত্ব বা চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ নোবেল বঁটা লাভ কৰিছিল, যাৰ ফলত তেওঁ প্ৰথমগৰাকী ৰাছিয়ান নোবেল বিজয়ী হিচাপে পৰিগণিত হৈছিল। ২০০২ চনত প্ৰকাশিত 'ৰিভিউ অৱ জেনেৰেল চাইক'লজী'ৰ এক সমীক্ষাই পাভলভক বিংশ শতিকাৰ ২৪ সংখ্যক সৰ্বাধিক উদ্ধৃত মনোবিজ্ঞানী হিচাপে স্থান দিছিল।

পাভলভৰ ধ্ৰুপদী অনুবন্ধনৰ নীতিসমূহ বিভিন্ন ধৰণৰ আচৰণগত চিকিৎসা (behavior therapies) আৰু পৰীক্ষামূলক তথা ক্লিনিকেল পৰিৱেশত, যেনে শৈক্ষিক শ্ৰেণীকোঠাত আৰু আনকি প্ৰণালীবদ্ধ অসংবেদনশীলকৰণৰ জৰিয়তে ফোবিয়া (অযৌক্তিক ভয়) হ্ৰাস কৰাৰ ক্ষেত্ৰতো কাৰ্যকৰী হোৱা দেখা গৈছে।

ক্লাছিকেল কণ্ডিচনিং

পাভলভৰ ধ্ৰুপদী অনুবন্ধনৰ প্ৰাথমিক ধাৰণাসমূহে বৰ্তমানৰ শিক্ষণ তত্ত্বসমূহৰ বাবে এক ঐতিহাসিক পটভূমি হিচাপে কাম কৰে। অৱশ্যে, ধ্ৰুপদী অনুবন্ধনৰ প্ৰতি এই ৰাছিয়ান শৰীৰতত্ত্ববিদগৰাকীৰ প্ৰাৰম্ভিক আগ্ৰহ কুকুৰৰ পাচন প্ৰক্ৰিয়াৰ ওপৰত কৰা তেওঁৰ এটা পৰীক্ষাৰ সময়ত প্ৰায় আকস্মিকভাৱেই সৃষ্টি হৈছিল।^২ যিহেতু পাভলভে তেওঁৰ বহুতো পৰীক্ষাত ইতৰ প্ৰাণীৰ সৈতে নিবিড়ভাৱে কাম কৰিছিল, সেয়েহে তেওঁৰ প্ৰাৰম্ভিক অৱদানসমূহ প্ৰধানকৈ ইতৰ প্ৰাণীৰ শিক্ষণৰ বিষয়ে আছিল। অৱশ্যে, ধ্ৰুপদী অনুবন্ধনৰ মূল নীতিসমূহ মানুহকে ধৰি বহুতো ভিন্ন জীৱৰ ক্ষেত্ৰত পৰীক্ষা কৰা হৈছে। পাভলভৰ ধ্ৰুপদী অনুবন্ধনৰ মূল প্ৰাথমিক নীতিসমূহ শ্ৰেণীকোঠা আৰু শিক্ষণ পৰিৱেশৰ দৰে বিভিন্ন ক্ষেত্ৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত হৈছে।

ধ্ৰুপদী অনুবন্ধনে আচৰণগত প্ৰতিক্ৰিয়াসমূহ সলনি কৰিবলৈ পূৰ্বৱৰ্তী অৱস্থা বা চৰ্তসমূহ ব্যৱহাৰ কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। ধ্ৰুপদী অনুবন্ধনৰ অন্তৰ্নিহিত নীতিসমূহে শ্ৰেণীকোঠাত ব্যৱহৃত প্ৰতিৰোধমূলক পূৰ্বৱৰ্তী নিয়ন্ত্ৰণ কৌশলসমূহক প্ৰভাৱিত কৰিছে। ধ্ৰুপদী অনুবন্ধনে বৰ্তমান সময়ৰ আচৰণ পৰিৱৰ্তনৰ অনুশীলনসমূহ, যেনে পূৰ্বৱৰ্তী নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে ভিত্তি স্থাপন কৰিছিল। পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা আৰু অৱস্থাসমূহক আচৰণৰ পূৰ্বে সংঘটিত হোৱা অৱস্থা হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰা হয়। পাভলভৰ প্ৰাৰম্ভিক পৰীক্ষাসমূহত কুকুৰৰ লালটি নিঃসৰণ কৰিবলৈ আচৰণৰ পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা বা উদ্দীপকৰ (যেনে, এটা ধ্বনি) নিয়ন্ত্ৰণ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, ঠিক যিদৰে শিক্ষকসকলে ইতিবাচক আচৰণ সৃষ্টি কৰিবলৈ বা অনুপযোগী আচৰণ হ্ৰাস কৰিবলৈ নিৰ্দেশনা আৰু শিক্ষণ পৰিৱেশ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। যদিও তেওঁ ধ্বনিটোক পূৰ্বৱৰ্তী কাৰক বুলি উল্লেখ কৰা নাছিল, পাৰিপাৰ্শ্বিক উদ্দীপক আৰু আচৰণগত প্ৰতিক্ৰিয়াসমূহৰ মাজৰ সম্পৰ্ক প্ৰদৰ্শন কৰা প্ৰথমগৰাকী বিজ্ঞানীসকলৰ ভিতৰত পাভলভ অন্যতম আছিল। প্ৰতিক্ৰিয়া সৃষ্টি কৰা পূৰ্বৱৰ্তী কাৰকসমূহ নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ পাভলভে প্ৰণালীবদ্ধভাৱে উদ্দীপকসমূহ উপস্থাপন আৰু প্ৰত্যাহাৰ কৰিছিল, যিটো শৈক্ষিক পেছাদাৰীসকলে কাৰ্য্যকৰী আচৰণ মূল্যায়ন (functional behavior assessments) চলোৱাৰ পদ্ধতিৰ সৈতে প্ৰায় একে।

শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰিৱেশৰ ভিতৰত অন্তৰ্নিহিতভাৱে কাৰ্য্যকৰী হ'বলৈ পূৰ্বৱৰ্তী কৌশলসমূহ পৰীক্ষামূলক প্ৰমাণৰ দ্বাৰা সমৰ্থিত। পূৰ্বৱৰ্তী কাৰক-ভিত্তিক হস্তক্ষেপসমূহ প্ৰতিৰোধমূলক হিচাপে কাম কৰিবলৈ, আৰু সমস্যামূলক আচৰণসমূহৰ তাৎক্ষণিক হ্ৰাস সাধন কৰিবলৈ গৱেষণাৰ দ্বাৰা সমৰ্থিত।

বঁটা আৰু সন্মান

১৯০৪ চনত পাভলভক শৰীৰতত্ত্ব বা চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ নোবেল বঁটা প্ৰদান কৰা হৈছিল। তেওঁ ১৯০৭ চনত ৰয়েল ছচাইটিৰ বিদেশী সদস্য (ForMemRS) হিচাপে নিৰ্বাচিত হৈছিল, ১৯০৮ চনত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ নেচনেল একাডেমী অৱ চাইন্সেছৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সদস্য হিচাপে নিৰ্বাচিত হৈছিল, ১৯১৫ চনত ৰয়েল ছচাইটিৰ ক'পলে মেডেল লাভ কৰিছিল, আৰু ১৯৩২ চনত আমেৰিকান ফিল'চফিকেল ছচাইটিৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সদস্য হিচাপে নিৰ্বাচিত হৈছিল। ১৯০৭ চনত তেওঁ ৰয়েল নেদাৰলেণ্ড একাডেমী অৱ আৰ্টছ এণ্ড চাইন্সেছৰ এজন বিদেশী সদস্য হৈছিল। তেওঁৰ সন্মানৰ্থে পাভলভৰ কুকুৰ (Pavlov's dog), পাভলভিয়ান অধিৱেশন (Pavlovian session) আৰু পাভলভৰ টাইপ'লজী (Pavlov's typology) নামাকৰণ কৰা হৈছে। ১০০৭ পাৱলোভিয়া গ্ৰহাণু আৰু পাভলভ নামৰ চন্দ্ৰৰ গহ্বৰটোও তেওঁৰ নামেৰে নামকৰণ কৰা হৈছিল।