এস্কি-কেৰমেন

এস্কি-কেৰমেন (ইংৰাজী ভাষা: Eski-Kermen বা Eski Kermen; ইউক্ৰেইনীয়: Ескі-Кермен; ৰুছ ভাষা: Эски-Кермен) আছিল দক্ষিণ-পশ্চিম ইউক্ৰেইনৰ ক্ৰিমিয়া অঞ্চলত অৱস্থিত এখন মধ্যযুগীয় গুহা চহৰ আৰু দুৰ্গ। নামটোৰ অৰ্থ ক্ৰিমিয়ান তাতাৰ ভাষাত "পুৰণি দুৰ্গ"।^১

ষষ্ঠ শতিকাত বাইজেণ্টাইন সাম্ৰাজ্যই ক্ৰিমিয়াৰ পাহাৰীয়া অঞ্চলত গথ আৰু এলানসকলৰ সৈতে সম্পৰ্কিত সুৰক্ষিত বসতি আৰু দুৰ্গ নিৰ্মাণ কৰাৰ সময়ত এস্কি-কেৰমেনৰ বিকাশ ঘটে। ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল স্থানীয় জনসাধাৰণ আৰু সাম্ৰাজ্যৰ উত্তৰ সীমান্তক সুৰক্ষা দিয়া। পিছলৈ এস্কি-কেৰমেন ক্ৰিমিয়ান গথিয়া অঞ্চলৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ মধ্যযুগীয় বসতিত পৰিণত হয়।^২

এই দুৰ্গটো প্ৰায় ১ কিলোমিটাৰ দীঘল আৰু ২০০ মিটাৰ বহল এটা মালভূমিত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ইয়াত এটা বৃহৎ বেচিলিকাৰ ধ্বংসাৱশেষ পোৱা গৈছে।^১ মালভূমিটোৰ কাষসমূহ বহু ঠাইত ঠেক শিলাময় খাদেৰে আগুৰি আছে। UNESCO-ৰ তথ্য অনুসৰি, এস্কি-কেৰমেনৰ মালভূমি প্ৰায় ৯ হেক্টৰ এলেকাজুৰি বিস্তৃত আৰু ইয়াৰ চাৰিওফালে প্ৰায় ৩০ মিটাৰ উচ্চ শিলাময় প্ৰাচীৰসদৃশ ঢাল আছে।^২

এস্কি-কেৰমেনৰ অন্যতম উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য হৈছে ইয়াৰ অসংখ্য কৃত্ৰিম গুহা। মালভূমি আৰু ইয়াৰ ঢালত ৩০০ৰো অধিক গুহা পোৱা গৈছে। এই গুহাসমূহৰ কিছুমান প্ৰতিৰক্ষা, ধৰ্মীয় আৰু প্ৰশাসনিক কামত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, আনহাতে বহু গুহা মধ্যযুগীয় ঘৰৰ ভঁৰাল বা ভূগৰ্ভস্থ অংশ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।^২

গুহাসমূহৰ বিন্যাস চহৰখনৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত আছিল। শিলত কাটি নিৰ্মাণ কৰা চিৰি, পথ, কোঠা আৰু অন্যান্য স্থাপত্যিক উপাদানে বাসিন্দাসকলৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ লগতে সামৰিক প্ৰয়োজনীয়তাও পূৰণ কৰিছিল। প্ৰাকৃতিক শিলাময় ভূখণ্ড আৰু মানুহে নিৰ্মাণ কৰা গুহাৰ এই সংমিশ্ৰণেই এস্কি-কেৰমেনক এক স্বকীয় "গুহা চহৰ"ৰ ৰূপ দিছিল।^২

এস্কি-কেৰমেনত কেইবাখনো গুহা-গীৰ্জাৰ অৱশেষো পোৱা গৈছে। কিছুমান গুহা-গীৰ্জাত ১৩শ আৰু ১৪শ শতিকাৰ ফ্ৰেস্কোৰ অৱশেষ সংৰক্ষিত হৈ আছে। এই ধৰ্মীয় স্থাপনাসমূহে মধ্যযুগীয় ক্ৰিমিয়াত খ্ৰীষ্টান ধৰ্ম আৰু বাইজেণ্টাইন সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱৰ গুৰুত্বৰ বিষয়ে তথ্য প্ৰদান কৰে।^২

ইয়াৰ বাসিন্দাসকলৰ বিষয়ে ইতিহাসবিদসকলৰ মাজত বিভিন্ন মত আছে। কিছুমান উৎসত গথ আৰু এলানসকলৰ সৈতে এই বসতিৰ ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্কৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে। আনহাতে ইউক্ৰেইনৰ আধুনিক বিশ্বকোষ অনুসৰি, এস্কি-কেৰমেনৰ সুৰক্ষিত বসতি হিচাপে বিকাশ ৫ম শতিকাৰ পৰা ৬ষ্ঠ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ সময়ছোৱাত হৈছিল আৰু ইয়াৰ সৈতে স্কিথো-ছাৰ্মাটীয় জনসমষ্টিৰ সম্পৰ্ক আছিল।^১

পৰৱৰ্তী সময়ত এই স্থান খাজাৰ প্ৰভাৱাধীন অঞ্চলৰ সৈতে জড়িত হৈ পৰে। খাজাৰসকলৰ সম্প্ৰসাৰণৰ পিছত এস্কি-কেৰমেনৰ পূৰ্বৰ সামৰিক গুৰুত্ব কিছু পৰিমাণে হ্ৰাস পাইছিল যদিও বসতিখন সম্পূৰ্ণৰূপে পৰিত্যক্ত হোৱা নাছিল। পৰৱৰ্তী শতিকাসমূহত ইয়াত ধৰ্মীয়, বাণিজ্যিক আৰু দৈনন্দিন জীৱন অব্যাহত আছিল।^১

মধ্যযুগত এস্কি-কেৰমেন এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰুশিল্প আৰু বাণিজ্যিক কেন্দ্ৰ হিচাপেও বিকশিত হৈছিল। ইয়াৰ বাসিন্দাসকলে কৃষিকাৰ্য, পশুপালন, আঙুৰ খেতি আৰু বিভিন্ন ধৰণৰ হস্তশিল্পৰ সৈতে জড়িত আছিল। মালভূমিৰ অৱস্থান আৰু আশে-পাশে থকা উপত্যকাসমূহে বসতিটোৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশত সহায় কৰিছিল।^১

দুৰ্গটোৰ প্ৰতিৰক্ষা ব্যৱস্থাত প্ৰাকৃতিক শিলাময় ঢালৰ লগতে কৃত্ৰিম দুৰ্গপ্ৰাচীৰ আৰু নিয়ন্ত্ৰিত প্ৰৱেশপথৰ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। সংকীৰ্ণ পথ আৰু ঠেক শিলাময় ঢালৰ বাবে আক্ৰমণকাৰীৰ বাবে মালভূমিলৈ প্ৰৱেশ কৰাটো কঠিন আছিল। গুহাসমূহৰ কিছুমান অংশ প্ৰতিৰক্ষামূলক উদ্দেশ্যতো ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।^২

এস্কি-কেৰমেনত এটা বিশেষ অৱৰোধ-নাদো পোৱা গৈছে। এই ধৰণৰ জলব্যৱস্থা দীৰ্ঘদিনীয়া অৱৰোধৰ সময়ত দুৰ্গৰ বাসিন্দাসকলৰ বাবে পানীৰ যোগান নিশ্চিত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল। এই প্ৰতিৰক্ষা আৰু জলব্যৱস্থাই দেখুৱায় যে বসতিটো কেৱল সাধাৰণ গুহা-বাসস্থান নাছিল, বৰং সুসংগঠিত নগৰীয়া আৰু সামৰিক কেন্দ্ৰ আছিল।^২

এস্কি-কেৰমেনৰ নগৰ পৰিকল্পনাত মাটিৰ ওপৰত থকা স্থাপনা আৰু ভূগৰ্ভস্থ গুহা—দুয়োটাৰে সমন্বয় দেখা যায়। ইয়াৰ বাসগৃহ, গীৰ্জা, প্ৰতিৰক্ষা-ব্যৱস্থা আৰু সংৰক্ষণ-কক্ষসমূহে এক জটিল নগৰীয়া গাঁথনি সৃষ্টি কৰিছিল। এই বৈশিষ্ট্যৰ বাবেই এস্কি-কেৰমেনক ক্ৰিমিয়ান গথিয়াৰ মধ্যযুগীয় "গুহা চহৰ"সমূহৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ উদাহৰণ বুলি গণ্য কৰা হয়।^২

১৩শ শতিকাৰ শেষভাগত এস্কি-কেৰমেনৰ ইতিহাসত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ধ্বংসযজ্ঞ সংঘটিত হয়। UNESCO-ৰ তথ্য অনুসৰি, মংগোল খান নোগাইৰ সৈন্যবাহিনীয়ে ১৩শ শতিকাৰ শেষভাগত নগৰখন ধ্বংস কৰে। ইয়াৰ পিছত এস্কি-কেৰমেন কেতিয়াও পূৰ্বৰ দৰে বৃহৎ ৰাজনৈতিক বা প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ হিচাপে পুনৰ গঢ় লৈ নুঠিল।^২

ধ্বংসৰ পিছত এই স্থানৰ গুৰুত্ব মূলতঃ ধৰ্মীয় আৰু স্থানীয় বসতি হিচাপে সীমাবদ্ধ হৈ পৰে। পৰৱৰ্তী সময়ত ক্ৰিমিয়াৰ ৰাজনৈতিক পৰিস্থিতিৰ পৰিৱৰ্তন আৰু অটোমান বিজয়ৰ ফলত এস্কি-কেৰমেনৰ বসতি ক্ৰমে হ্ৰাস পায়। ১৫শ শতিকাৰ শেষভাগত এই স্থান সম্পূৰ্ণৰূপে পৰিত্যক্ত হোৱা বুলি UNESCO-ৰ বিৱৰণত উল্লেখ কৰা হৈছে।^২

সময়ৰ লগে লগে এস্কি-কেৰমেনৰ অধিকাংশ মাটিৰ ওপৰৰ ঘৰ আৰু অন্যান্য স্থাপনা ধ্বংসপ্ৰাপ্ত হয়। কিন্তু শিলত কাটি নিৰ্মাণ কৰা গুহা, গীৰ্জা, দুৰ্গৰ অৱশেষ, বাসগৃহৰ ভেটি আৰু অন্যান্য প্ৰত্নতাত্ত্বিক নিদৰ্শন আজিও সংৰক্ষিত হৈ আছে। এই অৱশেষসমূহে মধ্যযুগীয় ক্ৰিমিয়াৰ নগৰীয়া জীৱন আৰু স্থাপত্যৰ বিষয়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য প্ৰদান কৰে।^২

এস্কি-কেৰমেন ক্ৰিমিয়ান গথিয়াৰ "Cave Towns" নামৰ সাংস্কৃতিক ভূদৃশ্যৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ। UNESCO-ৰ অস্থায়ী তালিকাত Cultural Landscape of “Cave Towns” of the Crimean Gothia নামেৰে এই সাংস্কৃতিক ভূদৃশ্য অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। এই প্ৰস্তাৱিত ঐতিহ্যস্থলৰ ভিতৰত এস্কি-কেৰমেন আৰু মাংগুপ-কোলে বিশেষ গুৰুত্ব লাভ কৰিছে।^২

এই সাংস্কৃতিক ভূদৃশ্যৰ বিশেষত্ব হৈছে প্ৰাকৃতিক পাহাৰীয়া ভূদৃশ্যৰ সৈতে মানুহে শিলত কাটি সৃষ্টি কৰা গুহা, দুৰ্গ, ধৰ্মীয় স্থাপনা আৰু মধ্যযুগীয় নগৰীয়া অৱশেষৰ সংমিশ্ৰণ। এস্কি-কেৰমেন এই সাংস্কৃতিক পৰম্পৰাৰ এক উল্লেখযোগ্য উদাহৰণ, য'ত মানুহে প্ৰাকৃতিক ভূ-আকাৰক নিজৰ বাসস্থান, ধৰ্মীয় কাৰ্য আৰু প্ৰতিৰক্ষাৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি ব্যৱহাৰ কৰিছিল।^২

বৰ্তমান এস্কি-কেৰমেন ক্ৰিমিয়াৰ অন্যতম উল্লেখযোগ্য প্ৰত্নতাত্ত্বিক আৰু ঐতিহাসিক স্থান। ইয়াৰ গুহা-সমষ্টি, দুৰ্গৰ অৱশেষ, গীৰ্জা আৰু প্ৰাকৃতিক শিলাময় ভূদৃশ্যই অঞ্চলটোৰ মধ্যযুগীয় ইতিহাসৰ এক অনন্য ছবি দাঙি ধৰে। স্থানটো প্ৰত্নতাত্ত্বিক গৱেষণা আৰু পৰ্যটনৰ বাবেও গুৰুত্বপূৰ্ণ।^২