শিশুপালগড়

শিশুপালগড় ভাৰতৰ ওড়িশাৰ খুৰ্দা জিলাত অৱস্থিত এটা দুৰ্গযুক্ত ধ্বংসাৱশেষ।^১ প্ৰথমবাৰৰ বাবে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব সপ্তম শতিকাৰ পৰা ষষ্ঠ শতিকাৰ আশে-পাশে বসবাস কৰা,^২ ই ভাৰতৰ অন্যতম বৃহৎ আৰু সৰ্বোত্তমভাৱে সংৰক্ষিত আদিম ঐতিহাসিক দুৰ্গ, আৰু এসময়ত প্ৰাচীন কলিংগৰ ৰাজধানী আছিল। ইয়াক খৰাভেলাৰ কলিংগনগৰ আৰু অশোকৰ টোছালিৰ সৈতে চিনাক্ত কৰা হৈছে।

বিৱৰণ

ভাৰতৰ ওড়িশা ৰাজ্যৰ ৰাজধানী ভুৱনেশ্বৰৰ সমীপত পুৰণি শিশুপালগড় চহৰৰ অৱশিষ্ট পোৱা গৈছে। শিশুপালগড় আছিল ৰাষ্ট্ৰীয়ভাৱে সংৰক্ষিত স্মৃতিসৌধ। প্ৰাৰম্ভিক খননৰ সময়ত পোৱা স্থাপত্যৰ আৰ্হি আৰু শিল্পকৰ্মৰ ভিত্তিত বি.বি.লালে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে এই দুৰ্গ চহৰখন খ্ৰীষ্টপূৰ্ব তৃতীয় শতিকাৰ পৰা খ্ৰীষ্টীয় চতুৰ্থ শতিকাৰ ভিতৰত ফুলি উঠিছিল।^৩ নতুন আৱিষ্কাৰৰ ভিত্তিত এম.এল. স্মিথ আৰু আৰ মহন্তই ২০০১ চনত দাবী কৰিছিল যে এই দুৰ্গ চহৰখন খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫ম শতিকাৰ পৰাই ফুলি উঠিছিল আৰু হয়তো খ্ৰীষ্টীয় চতুৰ্থ শতিকাৰ বহু পিছতো চলি আছিল।^৪ এইদৰে এই প্ৰতিৰক্ষামূলক বসতি মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যৰ পূৰ্বৰ।

মহানগৰীৰ জনসংখ্যা হয়তো ২০ৰ পৰা ২৫ হাজাৰৰ ভিতৰত আছিল। পুৰাতত্ত্ববিদসকলে ভূ-ভৌতিক জৰীপ, পদ্ধতিগত পৃষ্ঠ সংগ্ৰহ আৰু দুৰ্গম অঞ্চলৰ ৪.৮ কিলোমিটাৰ ব্যাসাৰ্ধৰ ভিতৰত নিৰ্বাচিত খনন ব্যৱহাৰ কৰি ব্যক্তিগত ঘৰ আৰু নাগৰিক আৰু ঘৰুৱা স্থাপত্য অধ্যয়ন কৰি এই সংখ্যাত উপনীত হৈছে।^৫ এই জনসংখ্যাৰ তাৎপৰ্য্য স্পষ্ট হৈ পৰে যেতিয়া আমি বিবেচনা কৰোঁ যে ধ্ৰুপদী এথেন্সৰ জনসংখ্যা আছিল ১০,০০০।^৬ কিন্তু ইতিহাসবিদসকলেও দাবী কৰে যে চহৰখনৰ জনসংখ্যাৰ বিষয়ে মন্তব্য কৰাটো এতিয়াও সোনকালে, কিয়নো এতিয়ালৈকে চহৰখনৰ এটা অংশহে খনন কৰা হৈছে।

খনন

১৯৪৮ চনত বি.বি.লালে এই স্থানত প্ৰথম খনন কৰিছিল।২০০১ চনত আমেৰিকান-ভাৰতীয় এটা দলে কাম আৰম্ভ কৰে। ২০০৫ চনত মাটিত প্ৰৱেশ কৰা ৰাডাৰে দক্ষিণৰ খাদটোৰ সম্ভাৱ্য অৱস্থান উন্মোচন কৰে।^৭ দুৰ্গৰ কেন্দ্ৰৰ ফালে (এৰিয়া ডি) লেজাৰ স্ক্যানাৰ ব্যৱহাৰ কৰি ১৯টা খুঁটাৰ গঠন ত্ৰিমাত্ৰিকভাৱে ৰেকৰ্ড কৰা হৈছে। ই বিচলিত আৰু অসম্পূৰ্ণ। চতুৰ্ভুজ পৰিকল্পনাৰ প্ৰতিটো গ্লেচিছক দুখন গেট বিন্ধিছে। সমসাময়িক জৌগড়াৰ দৰেই এই পৰিকল্পনাও ঘড়ীৰ কাঁটাৰ দিশত ১০° উত্তৰ দিশলৈ হেলনীয়া।^৮ ১,১২৫ মিটাৰ × ১,১১৫ মিটাৰ (৩,৬৯১ ফুট × ৩,৬৫৮ ফুট) (শিখৰত জুখি) আয়তনযুক্ত শিশুপালগড় পৃষ্ঠভাগৰ ফালৰ পৰা জৌগড়াতকৈ ডাঙৰ। ভাৰতৰ এই সময়ছোৱাৰ আটাইতকৈ ওখ ডিফেন্স হৈছে শিশুপালগড়ৰ ডিফেন্স। পূৰ্বৰ বসতিস্থলটো সম্ভৱতঃ ঘন জনবসতি নাছিল, কিন্তু দুৰ্গৰ ভিতৰত চৰণীয়া পথাৰ আছিল।

বৰ্তমানৰ স্থিতি

বৰ্তমান শিশুৰোপালগড় ভুবনেশ্বৰৰ দক্ষিণ প্ৰান্তৰ এটা চুবুৰী। এই পুৰাতাত্ত্বিক স্থানখন দুটা অংশৰে গঠিত— এটা পশ্চিম দেৱালৰ উত্তৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ আৰু আনটো হ’ল 'ষোল্ল খাম্বা' (অৰ্থাৎ ১৬টা স্তম্ভ)। প্ৰাচীন দুৰ্গটোৰ ৮খন প্ৰৱেশদ্বাৰৰ ভিতৰত এইখন একমাত্ৰ জীয়াই থকা প্ৰৱেশদ্বাৰ। সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংসপ্ৰাপ্ত হোৱা এই প্ৰৱেশদ্বাৰটো এসময়ত পহৰী চকী আৰু নিৰীক্ষণ স্তম্ভৰে সৈতে এক বিশাল গাঁথনি আছিল। ষোল্ল খাম্বা স্তম্ভযুক্ত কমপ্লেক্সটোক 'ৰাণী মহল' বুলিও কোৱা হয় আৰু ই ৰাজপ্ৰসাদৰ এটা অংশ হোৱাৰ সম্ভাৱনা অধিক। ২০০৮ চনৰ খননত আৰু অধিক স্তম্ভ উদ্ধাৰ কৰা হৈছিল যদিও সেইবোৰে গঠন কৰা গাঁথনিটোৰ প্ৰকৃতি এতিয়াও নিশ্চিত কৰিব পৰা হোৱা নাই। বৰ্তমান ঐতিহাসিক গাঁথনিসমূহৰ পৰা মাত্ৰ কেইগজমান দূৰত নতুন নিৰ্মাণ কাৰ্য চলি থকাৰ বাবে দুয়োটা পুৰাতাত্ত্বিক স্থান বেদখলৰ ভাবুকিৰ সন্মুখীন হৈছে।^৯

ধ্বংসাৱশেষ সংৰক্ষণ

লালৰ (B. B. Lal) সময়ত এই স্থানখন এক হাবি-বননিৰে ভৰা অঞ্চল আছিল। প্ৰাচীন আৱদ্ধ বসতিস্থলটোৰ মাটিৰ সিংহভাগ কেনেকৈ সুৰক্ষিত স্মৃতিস্তম্ভৰ পৰা ব্যক্তিগত দখললৈ গ’ল সেয়া ৰহস্যজনক। যিহেতু এই স্থানটো ৰাষ্ট্ৰীয়ভাৱে সুৰক্ষিত, গতিকে ই ভাৰতীয় পুৰাতত্ত্ব জৰিপ (ASI) বিভাগৰ অন্তৰ্গত। ২০০৫ চনত ভাৰত-জাৰ্মান দলে এই ৰাষ্ট্ৰীয়ভাৱে সুৰক্ষিত স্থানত যথেষ্ট অবৈধ নিৰ্মাণ কাৰ্য নথিবদ্ধ কৰিছিল।^{১০১১১২} ২০০২ চনৰ পৰা প্ৰতি বছৰে কৃত্ৰিম উপগ্ৰহৰ জৰিয়তে লোৱা চিত্ৰই অবৈধ গৃহ নিৰ্মাণৰ প্ৰমাণ দিয়ে, বিশেষকৈ উত্তৰ-পশ্চিম অংশত ২০১০ চনৰ পৰা ইয়াৰ গতি দ্ৰুততৰ হৈছে। প্ৰথমে মাটি ভাগ কৰি সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰি বেদখল আৰম্ভ হয়। লাহে লাহে নিৰ্মাণ সামগ্ৰী দ’ম কৰা হয় আৰু ভেটি নিৰ্মাণ কৰা হয়। তাৰ পিছত বিষয়াসকলে সঁহাৰি দিয়াৰ আগতেই অতি কম সময়ৰ ভিতৰত ঘৰটো থিয় কৰোৱা হয়। ২০১০ চনৰ পৰা নিৰ্মাণকাৰীসকলে দক্ষিণৰ চহৰৰ দেৱালৰ ভিতৰত নিৰ্মাণ কাৰ্য আৰম্ভ কৰিছে আৰু চৰকাৰী বিষয়াসকলে ইয়াৰ বিৰুদ্ধে একো কৰা নাই যেন লাগে।^১০

সুখ্যাত ইতিহাসবিদ কৰুণা সাগৰ বেহেৰাই এই স্থানৰ পৰা উদ্ধাৰ হোৱা সামগ্ৰী সংৰক্ষণৰ সন্দৰ্ভত গভীৰ উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰি কয়, "এয়া অতি লজ্জাজনক কথা যে ১৯৪০ চনৰ শেষৰ ফালে প্ৰথম খননৰ সময়ত এই স্থানত পোৱা কিছুমান সোণৰ মুদ্ৰা আৰু পোৰামাটিৰ পাত্ৰ পৰৱৰ্তী সময়ত হেৰাই গ’ল।" অৱশ্যে ভূমি মাফিয়া বা নিৰ্মাণকাৰীৰ দ্বাৰা সমগ্ৰ স্থানটোৰ যি ধৰণৰ উন্নয়ন বা ধ্বংস চলিছে, তাৰ তুলনাত সোণৰ মুদ্ৰা হেৰুৱাটো তেনেই সামান্য কথা।^১০

বাহ্যিক সংযোগ

• Schriftenreihe: Schriften von Paul Yule zu Südasien