শিলামণ্ডল

শিলামণ্ডল^১ হৈছে কোনো স্থলজ গ্ৰহ বা প্ৰাকৃতিক উপগ্ৰহৰ আটাইতকৈ বাহিৰৰ কঠিন শিলৰ খোলা। পৃথিৱীত ই খোলা আৰু শিলামণ্ডলীয় মেণ্টেলৰদ্বাৰা গঠিত, যিটো ওপৰৰ আৱৰণৰ আটাইতকৈ ওপৰৰ অংশ যিয়ে হাজাৰ হাজাৰ বছৰ বা তাতকৈ অধিক সময়ৰ মাপকাঠিত স্থিতিস্থাপকভাৱে আচৰণ কৰে। ৰসায়ন বিজ্ঞান আৰু খনিজ বিজ্ঞানৰ ভিত্তিত খোলা আৰু ওপৰৰ আৱৰণৰ পাৰ্থক্য কৰা হয়।

পৃথিৱীৰ শিলামণ্ডল

পৃথিৱীৰ শিলামণ্ডল, যিয়ে পৃথিৱীৰ কঠিন আৰু বাহিৰৰ কঠিন উলম্ব স্তৰ গঠন কৰে, ইয়াৰ ভিতৰত খোলা আৰু শিলামণ্ডলীয় তৰপ (বা মেণ্টেল লিথ’স্ফিয়াৰ) অন্তৰ্ভুক্ত, এই সৰ্বোচ্চ অংশটো সংবহন নহয়। শিলামণ্ডলৰ তলৰ স্তৰটোক এষ্টেন’স্ফিয়াৰ বোলা হয়, যিটো অংশ হৈছে ওপৰৰ আৱৰণৰ তুলনাত দুৰ্বল, গৰম আৰু গভীৰ, এই অংশটো সংবহন কৰিবলৈ সক্ষম। শিলামণ্ডল–এষ্টেন’স্ফিয়াৰৰ সীমা চাপৰ প্ৰতিক্ৰিয়াৰ পাৰ্থক্যৰ দ্বাৰা সংজ্ঞায়িত কৰা হয়। শিলামণ্ডল ভূতাত্ত্বিক গঠনৰ অতি দীঘলীয়া সময়ৰ বাবে কঠিন হৈ থাকে য'ত ই স্থিতিস্থাপকভাৱে আৰু ভংগুৰ বিফলতাৰ দ্বাৰা বিকৃতি হয়, আনহাতে এষ্টেন’স্ফিয়াৰ আঠাযুক্তভাৱে বিকৃতি হয় আৰু প্লাষ্টিক বিকৃতিৰ জৰিয়তে শক্তি গ্ৰহণ কৰে।

শিলামণ্ডল– এষ্টেন’স্ফিয়াৰ সীমাৰ এই সংজ্ঞাৰ বাবে শিলামণ্ডলৰ বেধক ভংগুৰ আৰু আঠাযুক্ত আচৰণৰ মাজৰ পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে জড়িত সমতাপলৈকে গভীৰতা বুলি ধৰা হয়।^২ অলিভাইন নমনীয় হোৱা উষ্ণতা (~১,০০০ °C বা ১,৮৩০ °F) এই সমতাপ নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ প্ৰায়ে ব্যৱহাৰ কৰা হয় কাৰণ অলিভাইন সাধাৰণতে ওপৰৰ তৰপৰ আটাইতকৈ দুৰ্বল খনিজ।^৩

শিলামণ্ডলক প্ৰায়ে অন্য প্লেটৰ পৰা জমা হোৱা টেৰেন অন্তৰ্ভুক্ত কৰি অনুভূমিকভাৱে টেকটনিক প্লেটত বিভক্ত কৰা হয়।

ধাৰণাটোৰ ইতিহাস

পৃথিৱীৰ শক্তিশালী বাহ্যিক স্তৰ হিচাপে শিলামণ্ডলৰ ধাৰণাটো ইংৰাজ গণিতজ্ঞ এ ই এইচ লাভে বৰ্ণনা কৰিছিল। ১৯১১ চনত তেওঁৰ মনোগ্ৰাফ "Some problems of Geodynamics" ত লিখিছিল আৰু এই ধাৰণাটোৰ বিষয়ে ধাৰাবাহিক গৱেষণা পত্ৰ লিখা আৰু "লিথ'স্ফিয়াৰ" শব্দটোৰ প্ৰৱৰ্তন কৰা আমেৰিকান ভূতত্ত্ববিদ জোচেফ বেৰেলে অধিক বিকশিত কৰিছিল।^৪৫৬৭ এই ধাৰণাটো মহাদেশীয় খোলাৰ ওপৰত উল্লেখযোগ্য মাধ্যাকৰ্ষণৰ বিজুতিৰ উপস্থিতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ় লৈ উঠিছিল, যাৰ পৰা তেওঁ অনুমান কৰিছিল যে বৈ যাব পৰা দুৰ্বল স্তৰৰ ওপৰত এটা শক্তিশালী, কঠিন ওপৰৰ স্তৰ (যাক তেওঁ শিলামণ্ডল বুলি কয়) থাকিব লাগিব। এই ধাৰণাসমূহ কানাডাৰ ভূতত্ত্ববিদ ৰেজিনাল্ড এলডৱৰ্থ ডেলিয়ে ১৯৪০ চনত তেওঁৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ গ্ৰন্থ "ষ্ট্ৰেংথ এণ্ড ষ্ট্ৰাকচাৰ অৱ দ্য আৰ্থ"ৰ জৰিয়তে সম্প্ৰসাৰিত কৰে।^৮ ভূতত্ত্ববিদ আৰু ভূ-পদাৰ্থবিজ্ঞানীসকলে ইয়াক ব্যাপকভাৱে গ্ৰহণ কৰিছে। দুৰ্বল এষ্টেনোস্ফিয়াৰৰ ওপৰত থিয় হৈ থকা শক্তিশালী শিলামণ্ডলৰ এই ধাৰণাসমূহ প্লেট টেকটনিক্স তত্ত্বৰ বাবে অপৰিহাৰ্য।

প্ৰকাৰ

শিলামণ্ডলক সাগৰীয় আৰু মহাদেশীয় শিলামণ্ডলত ভাগ কৰিব পাৰি। মহাসাগৰীয় শিলামণ্ডল সাগৰীয় খোলাৰ সৈতে জড়িত (যাৰ গড় ঘনত্ব প্ৰতি ঘন চেণ্টিমিটাৰত প্ৰায় ২.৯ গ্ৰাম বা প্ৰতি ঘন ইঞ্চিত ০.১০ পাউণ্ড) আৰু ই সাগৰীয় অৱবাহিকাত বিদ্যমান। মহাদেশীয় শিলামণ্ডল মহাদেশীয় খোলাৰ সৈতে জড়িত (যাৰ গড় ঘনত্ব প্ৰতি ঘন চেণ্টিমিটাৰত প্ৰায় ২.৭ গ্ৰাম বা প্ৰতি ঘন ইঞ্চিত ০.০৯৮ পাউণ্ড) আৰু ই মহাদেশ আৰু মহাদেশীয় শ্বেলফৰ তলত।^৯

মহাসাগৰীয় শিলামণ্ডল

মহাসাগৰীয় শিলামণ্ডল প্ৰধানকৈ মেফিক খোলা আৰু আল্ট্ৰামেফিক মেণ্টেল (পেৰিড'টাইট)ৰে গঠিত আৰু ই মহাদেশীয় শিলামণ্ডলতকৈ ঘন। মধ্য সাগৰীয় শিখৰত পোৱা নতুন সাগৰীয় শিলামণ্ডল খোলাতকৈ ডাঠ নহয় যদিও সাগৰীয় শিলামণ্ডল বয়স বৃদ্ধিৰ লগে লগে ডাঠ হৈ মধ্য সাগৰীয় শিখৰৰ পৰা আঁতৰি যায়। আটাইতকৈ পুৰণি সাগৰীয় শিলামণ্ডল সাধাৰণতে প্ৰায় ১৪০ কিলোমিটাৰ (৮৭ মাইল) ডাঠ।^৩ এই ঘনকৰণ পৰিবাহী শীতলতাৰ দ্বাৰা হয়, যিয়ে গৰম এষ্টেনোস্ফিয়াৰক লিথ’স্ফেৰিক মেণ্টেললৈ ৰূপান্তৰিত কৰে আৰু বয়সৰ লগে লগে সাগৰীয় শিলামণ্ডল ক্ৰমান্বয়ে ডাঠ আৰু ঘন হৈ পৰে। আচলতে সাগৰীয় শিলামণ্ডল হৈছে তৰপত সংবহন^১০ৰ বাবে এটা তাপীয় সীমা স্তৰ। সাগৰীয় শিলামণ্ডলৰ মেণ্টেল অংশৰ ডাঠতাক সময়ৰ বৰ্গমূল হিচাপে ডাঠ হোৱা তাপীয় সীমা স্তৰ হিচাপে আনুমানিক কৰিব পাৰি। ⟨h \, \sim \, 2\, \sqrt{ \kappa t }⟩

(------)

কেইবা লাখ লাখ বছৰ ধৰি মহাসাগৰীয় শিলামণ্ডল এষ্টেন’স্ফিয়াৰতকৈ কম ঘন হয় যদিও ইয়াৰ পিছত এষ্টেন’স্ফিয়াৰতকৈ ক্ৰমান্বয়ে ঘন হৈ পৰে।ৰাসায়নিকভাৱে পৃথক সাগৰীয় খোলা এষ্টেন’স্ফিয়াৰতকৈ পাতল হ’লেও মেণ্টেল লিথ’স্ফিয়াৰৰ তাপীয় সংকোচনে ইয়াক এষ্টেন’স্ফিয়াৰতকৈ ঘন কৰি তোলে। পৰিপক্ক সাগৰীয় শিলামণ্ডলৰ মহাকৰ্ষণীয় অস্থিৰতাৰ প্ৰভাৱ পৰে যে ছাবডাকচন জ'নত সাগৰীয় শিলামণ্ডল নিৰৱচ্ছিন্নভাৱে অতিক্ৰম কৰা শিলামণ্ডলৰ তলত ডুব যায়, যিটো সাগৰীয় বা মহাদেশীয় হ'ব পাৰে। মধ্য সাগৰীয় শিখৰত নতুন সাগৰীয় শিলামণ্ডল অহৰহ উৎপন্ন হৈ থাকে আৰু ছাবডাকচন জ’নত পুনৰ মেণ্টেললৈ পুনৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ফলত মহাদেশীয় শিলামণ্ডলতকৈ সাগৰীয় শিলামণ্ডল বহু কম বয়সীয়া: আটাইতকৈ পুৰণি সাগৰীয় শিলামণ্ডল প্ৰায় ১৭ কোটি বছৰ পুৰণি, আনহাতে মহাদেশীয় শিলামণ্ডলৰ কিছু অংশ কোটি কোটি বছৰ পুৰণি।^১১১২