শালভঞ্জিকা

শালভঞ্জিকা বা শলাভঞ্জিকা হৈছে ভাৰতীয় শিল্প আৰু সাহিত্যত বিভিন্ন অৰ্থৰ সৈতে পোৱা এটা শব্দ। বৌদ্ধ শিল্পত, ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে কাষত থকা মহিলা বা যক্ষীৰ প্ৰায়ে গছত ধৰি থকা প্ৰতিমূৰ্তি বা শাল গছৰ তলত সিদ্ধাৰ্থ (বুদ্ধ)ক জন্ম দিয়া মায়াৰ উল্লেখ।^১ হিন্দু আৰু জৈন শিল্পত ইয়াৰ অৰ্থ কম নিৰ্দিষ্ট আৰু যিকোনো মূৰ্তি সাধাৰণতে নাৰী, যিয়ে সাধাৰণ দেৱাল বা স্থানৰ নিস্পৃহতা ভাঙি পেলায় আৰু এইদৰে ইয়াক সজীৱ কৰি তোলে।^২

বৌদ্ধ সাহিত্যত শালভঞ্জিকাই ভাৰতীয় প্ৰাচীন উৎসৱকো বুজায়, যিটো বুদ্ধৰ জীৱনৰ প্ৰেক্ষাপটত শাল গছ ফুলিলে পালন কৰা হয়।^৩

সাহিত্যত মূৰ্তিৰ অৰ্থৰ বাহিৰেও শালভঞ্জিকাৰ অৰ্থ প্ৰসংগ অনুসৰি পুতলা বা পৰী বা প্ৰলোভনকাৰী (বেশ্যা)ও হ'ব পাৰে।^২ এই প্ৰসংগত ইহঁতক মদনকাই, মদনিকা বা শিলাবলিকা বুলিও কোৱা হয়। ভাৰতীয় কবিতা আৰু সংগীতৰ প্ৰেক্ষাপটত শালভঞ্জিকা শব্দটো পাঠ্য স্তৰৰ সমাৰ্থক – চতুষ্পদী গোটৰ অন্যতম সৰু চন্দ (কাব্যিক ৰূপ) আৰু ইয়াক পৰিৱৰ্তনৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।^৪ শালভঞ্জিকা বৌদ্ধ, হিন্দু আৰু জৈন স্থাপত্যৰ ধৰ্মীয় আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষ স্থানৰ ভিতৰত আৰু বাহিৰত পোৱা এক সাধাৰণ সজ্জাগত উপাদান আৰু ভাৰতীয় ভাস্কৰ্য।

বৌদ্ধ স্থানত স্তুপৰ ৰিলিফত গছৰ কাষত এটা ষ্টাইলাইজড মাইকী মাছ দেখা গৈছিল, সাধাৰণতে বুদ্ধৰ মাতৃ মায়াৰ দৰে ডাল এটা ধৰি বা ভাঙিছিল। এই প্ৰসংগত শালভঞ্জিকা ভাৰতীয় জনপ্ৰিয় ধৰ্মৰ প্ৰাচীন গছৰ দেৱতাৰ সৈতে জড়িত হ'ব পাৰে, উৰ্বৰতাৰ সৈতে জড়িত।^৫

ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ প্ৰাচীন সাহিত্যত শাল গছ (Shorea robusta)ক অশোক গছ (Saraca indica)ৰ সৈতে প্ৰায়ে বিভ্ৰান্ত কৰা হয়।^৬ শালভঞ্জিকাৰ ভংগিমাও প্ৰায় নিৰৱচ্ছিন্নভাৱে ৰাণী মায়াক শিল্পত দিয়া ভংগিমাৰ সৈতে বহুত মিল আছে যেতিয়া তেওঁ লুম্বিনীৰ বাগিছাত গৌতম বুদ্ধক জন্ম দিছিল, সেই সময়তে তেওঁৰ মূৰৰ ওপৰত ডাল এটা ধৰি এহাতেৰে ধৰিছিল।^৭

ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান

শালভঞ্জিকা শব্দটো শাল আৰু ভঞ্জিকাৰে গঠিত সংস্কৃতৰ যৌগিক শব্দ। ভঞ্জিকা শব্দৰ অৰ্থ হৈছে 'ভঙা, বাধা দিয়া।" শালা শব্দৰ অৰ্থ হ'ল যিকোনো "ঘৰ, স্থান, ঘেৰাও, দেৱাল, আদালত" – যেনে ধৰ্মশালা (বিশ্ৰামৰ ঘৰ) বা গোশালা (গৰুৰ বাবে জিৰণি লোৱা ঠাই)।^৮ একেটা শব্দই ঘৰ আৰু অন্যান্য অট্টালিকা নিৰ্মাণৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা মূল্যৱান কাঠৰ গছ শাল গছকো বুজায়।^৮ সংস্কৃত পণ্ডিত ভোগেলৰ মতে ভাৰতীয় পৰম্পৰাত শালভঞ্জিকা শব্দটোৰ বিভিন্ন অৰ্থ শাল গছৰ নিজ নিজ তাৎপৰ্য্যৰ সৈতে জড়িত হ'ব পাৰে, বৌদ্ধ পৰম্পৰাই ইয়াক বুদ্ধৰ জন্মৰ সৈতে জড়িত কৰি ৰাখিছে, আনহাতে হিন্দু আৰু জৈন পৰম্পৰাত একেডাল গছকে মূৰ্তি আৰু অন্যান্য শিল্পৰ বস্তু নিৰ্মাণৰ বাবে কাঠ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে।^৩

ভোগেলে কৈছে যে বৈদিক সাহিত্যত বা পালি সাহিত্যত আৰু ভাৰতীয় প্ৰধান মহাকাব্যসমূহতো শালভঞ্জিকা শব্দটো পোৱা নাযায় যদিও খ্ৰীষ্টীয় ১ম সহস্ৰাব্দৰ আৰম্ভণিৰ ভাৰতীয় ধ্ৰুপদী সাহিত্য যেনে অশ্বঘোষৰ বুদ্ধচৰিত (প্ৰায় ১০০ খ্ৰীষ্টাব্দ)ত এই শব্দটো পোৱা যায়। শালস্ত্ৰী – শাল গছৰপৰা সৃষ্ট মহিলাৰ আকৃতি – সমাৰ্থক শব্দটোৰ এটা পুৰণি উল্লেখ হিন্দু গ্ৰন্থ নাট্যশাস্ত্ৰত ২.৮৩–৮৪ পদত পোৱা যায়।^৩ ইয়াৰপৰা হয়তো প্ৰতিফলিত হ'ব পাৰে যে সাহিত্যই কাঠৰ মূৰ্তি খোদিত কৰাৰ পৰম্পৰা আৰু জনপ্ৰিয়তা অনুসৰণ কৰিছিল।^৩ এই শব্দটো মদনিক, পুত্ৰিলিকা, স্তম্ভপুত্ৰী, স্তম্ভপুত্ৰিকা আৰু পুত্ৰিকা শব্দৰ সমাৰ্থক।^৯ প্ৰসন্ন আচাৰ্য – সংস্কৃত পণ্ডিত আৰু হিন্দু স্থাপত্যৰ বিশ্বকোষৰ লেখকে কৈছে যে নাট্যশাস্ত্ৰৰ ২.৭৯ পদত শাল আৰু ভঞ্জিকা "কাঠৰ প্ৰতিমূৰ্তি"ৰ অৰ্থত আছে।^১০

শিৱৰামমূৰ্তি – এজন শিল্প ইতিহাসবিদ আৰু সংস্কৃত এপিগ্ৰাফিষ্টে কয় যে প্ৰাচীন খেল হিচাপে উদ্লাকপুষ্প-ভঞ্জিকা আৰু অশোকপুষ্পপ্ৰচায়িকৰ সৈতে শালভঞ্জিকা শব্দটো প্ৰাচীন খেল হিচাপে দেখা যায়।^১১ এই খেলবোৰ ছোৱালীয়ে খেলিছিল যিয়ে শাল, অশোক আদি গছৰপৰা ফুল সংগ্ৰহ কৰিছিল, তাৰ পিছত সেইবোৰ ৰঙীন আৰ্হিত সজাইছিল বা সেইবোৰেৰে চুলি সজাইছিল। এই সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠানে ভাস্কৰ্যক অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল বুলি শিৱৰামমূৰ্তিয়ে কয়।^১১ তেওঁ ভোগেলৰ সৈতে একমত আৰু কয় যে শতিকাবোৰৰ লগে লগে স্থাপত্য বা সাহিত্যত গছৰ উপস্থিতি বা অনুপস্থিতি নিৰ্বিশেষে, শতিকাৰ পিছত স্থাপত্য বা সাহিত্যত গছৰ উপস্থিতি বা অনুপস্থিতি নিৰ্বিশেষে শালভঞ্জিকা শব্দটোৰ অৰ্থ "যিকোনো মূৰ্তি আৰু তাতকৈ বেছি একো নহয়" হ'ল।^১১

ভোগেল, আচাৰ্য আৰু অন্যান্য পণ্ডিতসকলে এই কথাত একমত যে হিন্দু আৰু জৈনসকলৰ কলা আৰু সাহিত্যত শালভঞ্জিকা শব্দটোৱে কেৱল যিকোনো স্তম্ভ, দেৱাল বা যিকোনো হলত থকা যিকোনো মূৰ্তিক বুজাইছে।^{৯১২১০}

স্থানসমূহ

বৌদ্ধ পৰম্পৰাত শাল গছৰ সৈতে বিখ্যাত শালভঞ্জিকা ভাস্কৰ্যৰ ভিতৰত ভৰহুত আৰু বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ ভূপালৰ ওচৰৰ সাঁচি স্তুপৰ দুৱাৰমুখত পোৱা যায়। পাটনাৰ সমীপত বৌদ্ধ স্তুপ আৰু কুমহৰাৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক স্থানত দুৰাখী দেৱী মন্দিৰৰ অৱশিষ্টৰ সৈতে শালভঞ্জিকাৰ আন এক প্ৰাৰম্ভিক উদাহৰণ খনন কৰা হয়। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২য় বা ১ম শতিকাৰ শুংগ বংশৰ বাবে ইয়াৰ আৰোপ কৰা হয়। ইয়াৰ দ্বাৰা প্ৰাচীন পাটলিপুত্ৰ চহৰৰ অৱশিষ্ট প্ৰতিফলন হ'ব পাৰে।

হিন্দু পৰম্পৰাত শাল গছবিহীন বিখ্যাত শালভঞ্জিকা ভাস্কৰ্যৰ ভিতৰত দক্ষিণ-মধ্য কৰ্ণাটকৰ বেলুৰ, হালেবিডু আৰু সোমনাথপুৰাৰ দ্বাদশ শতিকাৰ হয় শাল মন্দিৰৰ ভাস্কৰ্যসমূহো আছে। হিন্দু আৰু জৈন মন্দিৰৰ কিছুমান শালভঞ্জিকাত মূৰ্তি বা ৰিলিফৰ পিছফালে বা কাষত ফুল বা বেলৰ আকৃতিৰ সজ্জা থাকিব পাৰে।

ভাৰত, নেপাল, কম্বোডিয়া, ভিয়েটনাম আৰু ইণ্ডোনেছিয়াৰ বহু ঐতিহাসিক মন্দিৰত শালভঞ্জিকা পোৱা গৈছে। ইয়াৰ ভিতৰত উত্তৰ-পূব কৰ্ণাটকৰ জালাছাংভিৰ চালুক্য যুগৰ মন্দিৰ, বহুতেই ত্ৰিভাংগা (S-আকৃতিৰ) ভংগীমাত। এই প্ৰাৰম্ভিক ভাস্কৰ্য্যসমূহেই আছিল পিছৰ হয় শাল ব্ৰেকেট-ফিগাৰসমূহৰ প্ৰেৰণাৰ উৎস।