নিঘান্তু

নিঘান্তু মানে হ’ল, সংস্কৃত ভাষাৰ, বিষয়ভিত্তিক শ্ৰেণীত ভাগ কৰা, প্ৰায়ে চমু টীকাযুক্ত পৰম্পৰাগত শব্দৰ সংকলন। এনে সংকলন শব্দকোষ আৰু অভিধানৰ সৈতে বৈশিষ্ট্যৰ সাদৃশ্য আছে যদিও সংস্কৃত সাহিত্যৰ কোষৰ দৰে প্ৰকৃত অভিধান নহয়। বিশেষ সংগ্ৰহবোৰক নিঘান্তৱ বুলিও কোৱা হয়।

বিশেষ বিষয়ৰ প্ৰতি উৎসৰ্গীকৃত কেইবাখনো নিঘান্তৱ থকাৰ বিপৰীতে এই ধাৰাটো নিঘন্তুৰ নামেৰে নামকৰণ কৰা হৈছে, ই বৈদিক যুগৰপৰাই প্ৰচলিত এক প্ৰাচীন সংকলন। ই যাস্কৰ নিৰুক্ত^১ ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞানৰ গ্ৰন্থৰ সৈতে ধাৰাবাহিকৰ বিষয়-বস্তু আছিল। কাৰিকৰীভাৱে যস্কাৰ নিৰুক্তই কেৱল তেওঁৰ ধাৰাবাহিকক নিৰ্ধাৰণ কৰা উচিত, কিন্তু পৰম্পৰাগতভাৱে নিঘান্তুক ইয়াত অন্তৰ্ভুক্ত বুলি বুজা গৈছে।

পৰম্পৰাগত নিঘান্তু

যস্কাৰ (নিৰুক্ত ১.২০) মতে, নিঘান্তু আছিল পূৰ্বৰ ঋষিসকলে বৈদিক গ্ৰন্থসমূহ সহজভাৱে বুজিব পৰাকৈ সংগ্ৰহ কৰা বিৰল বা কঠিন শব্দৰ সংকলন, যিবোৰ হয়তো তেওঁলোকে সম্ভৱ নিজেই সম্পূৰ্ণৰূপে বুজি পোৱা নাছিল। সংকলনটোত পাঁচটা অধ্যায় বা খণ্ড আছে, তিনিটা কাণ্ড বা তিনিখন গ্ৰন্থত:

• নিঘান্তুকা কাণ্ড: উপমা, প্ৰতিশব্দ, অলংকাৰ আৰু অন্যান্য বিষয়ৰ তিনিটা অধ্যায়। প্ৰথম অধ্যায়ত মূলতঃ ভৌতিক বস্তু আৰু প্ৰকৃতিৰ বস্তুৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। দ্বিতীয় অধ্যায়ত মূলতঃ মানুহ, তেওঁৰ শাৰীৰিক সত্ত্বা আৰু তেওঁৰ সত্ত্বাৰ সৈতে জড়িত গুণ যেনে সম্পত্তি আৰু আৱেগিক অৱস্থাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। তৃতীয় অধ্যায়ত মূলতঃ বিমূৰ্ত গুণ আৰু ধাৰণাসমূহৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে।
• নিগম কাণ্ড: সমনাম আৰু বিশেষভাৱে কঠিন বা অস্পষ্ট শব্দৰ এটা অধ্যায়।
• দৈৱত কাণ্ড: ঐশ্বৰিক সত্ত্বাৰ উপনামৰ এক অধ্যায়।

যস্কাৰ নিৰুক্তই নিঘান্তুকক কিছু পৰিমাণে সংক্ষিপ্তভাৱে সামৰি লৈছে, প্ৰায়ে কেৱল এটা নিৰ্দিষ্ট বিষয়ৰ প্ৰতিধ্বনি দিছে, কিন্তু নিগমৰ ২৭৮টা শব্দ আৰু দৈৱতৰ ১৫১টা নামৰ বিষয়ে বিতংভাৱে আলোচনা কৰিছে। নিঘান্তুকৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ শব্দ-শব্দ টীকা দেৱৰাজয়াজ্বনে ১৪ খ্ৰীষ্টাব্দৰ কিছু সময়ৰ আগতে লিখিছিল।^২

নিঘান্তু আৰু নিৰুক্তৰ সমালোচনাত্মক সংস্কৰণ ১৯২০ চনত লক্ষ্মণ স্বৰূপে প্ৰকাশ কৰিছিল। ইয়াত দুটা ডাঙৰ সংস্কৰণ চিনাক্ত কৰা হৈছিল, এটা আনটোতকৈ দীঘলীয়া, যিয়ে অনুসন্ধান কৰিব নোৱাৰা অথচ তুলনামূলকভাৱে প্ৰাৰম্ভিক তাৰিখত সংযোজনৰ ইংগিত দিয়ে। এতিয়া দুয়োটা সংস্কৰণক একেলগে সংকলন কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।