বিশাখদত্ত

বিশাখদত্ত (সংস্কৃত ভাষা: विशाखदत्तः) এগৰাকী ভাৰতীয় সংস্কৃত কবি আৰু নাট্যকাৰ আছিল। বিশাখদত্তই তেওঁৰ ৰাজনৈতিক নাটক মুদ্ৰাৰাক্ষসত পিতৃ আৰু ককাকৰ নাম মহাৰাজ ভাস্কৰদত্ত আৰু মহাৰাজ বতেশ্বৰদত্ত বুলি উল্লেখ কৰিছে যদিও তেওঁৰ বিষয়ে আমি আন একো নাজানো। তেওঁ লিখা মাত্ৰ দুখন নাটক মুদ্ৰাৰাক্ষস আৰু দেৱীচন্দ্ৰগুপ্তমৰ কথাহে আমি জানো। তেওঁৰ জীৱিত কালৰ সময় নিশ্চিত নহয়^১ কিন্তু তেওঁ সম্ভৱতঃ খ্ৰীষ্টীয় ষষ্ঠ শতিকাত বা তাৰ পিছত আছিল। কিছুমান পণ্ডিত যেনে এ.এছ আলটেকাৰ, কে পি জয়ছোৱাল আৰু ষ্টেন কন'ৱে তত্ত্ব আগবঢ়াইছিল যে বিশাখদত্ত দ্বিতীয় চন্দ্ৰগুপ্তৰ সমসাময়িক, আৰু চতুৰ্থ শতিকাৰ শেষৰ পৰা ৫ম শতিকাৰ আৰম্ভণিলৈকে জীয়াই আছিল। কিন্তু এই মতামতক মৰিজ উইণ্টাৰনিট্জ আৰু আৰ চি মজুমদাৰকে ধৰি আন পণ্ডিতসকলেও প্ৰত্যাহ্বান জনাইছে।^২

উৎপত্তি

তেওঁৰ নামৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ইতিহাসবিদসকলে যুক্তি আগবঢ়ায় যে বিশাখদত্ত কামৰূপৰ আছিল। ব্ৰাহ্মণৰ এটা উপনিৱেশ ৰজা ভূতিবৰ্মনে বসতি স্থাপন কৰিছিল আৰু এই চনদখন ৰজা ভাস্কৰবৰ্মনে পুনৰ জাৰি কৰিছিল। শালি পদৰ উল্লেখ, গৌড় মহিলাৰ সৌন্দৰ্য্য আৰু মালয়কেতুৰ সেনাবাহিনীৰ অংশ খাছীসকলৰ উল্লেখৰ বাবে বিশাখদত্ত উত্তৰ বংগৰ বুলি সাৰদাৰঞ্জন ৰায়ে যুক্তি আগবঢ়ায়।^৩ ভাস্কৰবৰ্মনৰ ৰাজত্বকালত উত্তৰ বংগে কামৰূপৰ এটা অংশ গঠন কৰে, যাৰ ফলত তেওঁক উত্তৰ-পূবত স্থান দিয়া হয়।^৪

কৰ্ম

মুদ্ৰাৰাক্ষস

মুদ্ৰাৰাক্ষস ("ৰাক্ষসৰ আঙঠি") হৈছে বিশাখদত্তৰ একমাত্ৰ এতিয়ালৈকে থকা নাটক, যদিও তেওঁৰ বুলি কোৱা আন এখন গ্ৰন্থৰ এটা খণ্ডও আছে।^৫ বিশাখদত্তই মৌৰ্য বংশৰ সময়ৰ বিষয়ে লিখা নাটক মুদ্ৰাৰাক্ষসত ঐতিহাসিক তথ্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে।^৬

বিশাখদত্তৰ পিতৃ আৰু দাদাৰ উপাধিবোৰে এটা আগ্ৰহৰ কথা সূচায়েই:যে তেওঁ এটা ৰাজকুমাৰ পৰিয়ালৰপৰা আহিছে, স্থানীয় পৰ্যায়ত হ’লেও ৰাজনৈতিক প্ৰশাসনৰ সৈতে জড়িত হোৱাটো নিশ্চিত। আচলতে বিশাখদত্ত সাহিত্যলৈ আহিছিল বিষয় জগতৰপৰাই হোৱাটো অতি সম্ভৱ যেন লাগে।

শৈলীগতভাৱে তেওঁ আন নাট্যকাৰৰপৰা অলপ আঁতৰত থিয় দিছে। সঠিক সাহিত্য শিক্ষাৰ কোনো অভাৱ স্পষ্টভাৱে নাই, আৰু আনুষ্ঠানিকভাৱে ক’বলৈ গ’লে তেওঁ সংস্কৃত সাহিত্যৰ স্বাভাৱিক নীতি-নিয়মৰ ভিতৰতে কাম কৰে, কিন্তু তেওঁ এই নীতি-নিয়মবোৰ নিজৰ স্বাৰ্থত অতি উৎসাহেৰে খেতি কৰা বুলি অনুভৱ নকৰে। তেওঁৰ লেখাত ক্লিপড, অৰ্ধ-সামৰিক অভিধান ধৰা পেলাব পাৰি বুলি কোৱাটো এটা ট্ৰেভেষ্টি হ’ব যেনেকৈ কালিদাসক প্ৰকৃতিৰ অশিক্ষিত সন্তান বুলি ভবাটো হ’ব, কেৱল কাৰণ তেওঁ নিজকে দাৰ্শনিক পাণ্ডিত্যত ভৱভূতিতকৈ কম বুলি দেখুৱাইছে। কিন্তু এইটো কোৱাটো উচিত যে বিশেষকৈ বিশাখদত্তৰ গদ্যৰ অংশবোৰত কালিদাস আৰু ভৱভূতি উভয়ৰে কোমল প্ৰবচনৰ তুলনাত প্ৰায়ে এক নিৰ্দিষ্ট কঠিনতা থাকে। আপেক্ষিকভাৱে, নিৰপেক্ষতকৈ, শব্দত তেওঁৰ শৈলীয়ে “অধিক পদাৰ্থ আৰু কম শিল্প” নীতিৰ দিশত অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।

সংস্কৃত সাহিত্যলৈ কৰ্ম পুৰুষৰ অৱদানৰ আন কিছুমান ক্ষেত্ৰও দেখা গৈছে - যেনে- প্ৰখ্যাত ৰজা হৰ্ষ (বৰ্ধন)ৰ নামত তিনিখন নাটক। আৰোপটো যুক্তিযুক্ত, আৰু নাটকবোৰ প্ৰতিভাৱান আৰু যোগ্য টুকুৰা। কিন্তু মুদ্ৰাৰাক্ষসৰ দৰে নহয়, তেওঁলোকে গতানুগতিক সাহিত্যিক আদৰ্শৰ প্ৰতি ঘনিষ্ঠভাৱে আনুগত্য প্ৰকাশ কৰে। হৰ্ষই নিঃসন্দেহে দেখুৱাব বিচাৰিছিল যে তেওঁ যিমান ভালকৈ লিখিব পাৰে সিমানেই শাসন কৰিব পাৰে: তথাপি শেষ উপায়ত সন্দেহ কৰা হয় যে তেওঁক নাট্যকাৰতকৈ মানুহ হিচাপে চিনি পোৱাটো বেছি আকৰ্ষণীয় হ’লহেঁতেন। আনহাতে বিশাখদত্ত যদি কোনো ধৰণৰ ৰাজনীতিবিদ আছিল, তেন্তে সেইদৰেই হয় মৌলিক আছিল নে সফল আছিল আমি নাজানো; কিন্তু নাট্যকাৰ হিচাপে তেওঁ দুয়োটা আছিল।

দেৱীচন্দ্ৰগুপ্তম

কেৱল দেৱীচন্দ্ৰগুপ্তৰ (দেৱী আৰু চন্দ্ৰগুপ্ত) খণ্ডবোৰ উদ্ধৃতিৰ ৰূপত ৰজা ভোজৰ দুখন গ্ৰন্থ ৰামচন্দ্ৰ আৰু গুণচন্দ্ৰৰ নাট্যদৰ্পণ: শৃংগাৰপ্ৰকাশ আৰু সৰস্বতীকণ্ঠাভৰন,^৭ আৰু সাগৰানন্দিৰ নাটকলক্ষণ ৰত্নকোষত উদ্ধৃতিৰ ৰূপত ৰৈ গৈছে। এই গ্ৰন্থসমূহৰ উদ্ধৃতিসমূহ সংকলন কৰি এই গ্ৰন্থখনৰ কাহিনীভাগ পুনৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে।^৮

দেৱীচন্দ্ৰগুপ্তম এখন নাটক য’ত কোৱা হৈছে যে কেনেকৈ ৰজা ৰামগুপ্তই প্ৰতাৰণা কৰি শক শাসকৰ সৈতে অপমানজনক চুক্তিত স্বাক্ষৰ কৰা হয়। সন্ধিৰ অধীনত ৰামাগুপ্তই পত্নী ধ্ৰুৱদেৱীক শক ৰজাৰ ওচৰলৈ পঠোৱাৰ কথা। কাহিনীটোৰ নায়ক ৰামগুপ্তৰ কনিষ্ঠ ভাতৃ চন্দ্ৰগুপ্তই এই অপমানৰ প্ৰতিশোধ লোৱাৰ দায়িত্ব লয়। তেওঁ সক শাসক আৰু ৰামগুপ্তক হত্যা কৰি গুপ্ত সাম্ৰাজ্যৰ দায়িত্ব লয় আৰু ধ্ৰুৱদেৱীকো বিয়া কৰায়।