ধ্ৰুৱদেৱী

ধ্ৰুৱ-দেৱী আছিল বৰ্তমানৰ উত্তৰ ভাৰতত শাসন কৰা গুপ্ত ৰজা দ্বিতীয় চন্দ্ৰগুপ্ত (৩৮০ খ্ৰীষ্টাব্দ – ৪১৫ খ্ৰীষ্টাব্দ)ৰ ৰাণী। তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰী প্ৰথম কুমাৰগুপ্তৰ মাতৃ আছিল আৰু সম্ভৱতঃ ধ্ৰুৱস্বামিণীৰ সৈতে একে আছিল, যিগৰাকীক মাটিৰ ছীলৰ শিলালিপিত চন্দ্ৰগুপ্তৰ ৰাণী আৰু ৰাজকুমাৰ গোবিন্দগুপ্তৰ মাতৃৰ লগতে গুপ্ত সাম্ৰাজ্যৰ সম্ৰাজ্ঞী পত্নী হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে।

সংস্কৃত নাট দেৱী-চন্দ্ৰগুপ্তম, যিখন বৰ্তমান আংশিকভাৱে হেৰাই গৈছে, মতে ধ্ৰুৱদেৱী প্ৰথমে চন্দ্ৰগুপ্তৰ জ্যেষ্ঠ ভাতৃ ৰামগুপ্তৰ ৰাণী আছিল, যিয়ে ঘেৰাও কৰি শক শত্ৰুৰ হাতত আত্মসমৰ্পণ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়। চন্দ্ৰগুপ্তই ৰাণীৰ বেশ লৈ শত্ৰুৰ শিবিৰত প্ৰৱেশ কৰি শত্ৰুক হত্যা কৰিলে। অন্যান্য সাহিত্যিক আৰু এপিগ্ৰাফিক প্ৰমাণৰ আধাৰত নাটকখনৰ পুনৰ্গঠনে প্ৰকাশ কৰে যে চন্দ্ৰগুপ্তই পিছলৈ ৰামগুপ্তক হত্যা কৰিছিল, আৰু ধ্ৰুৱ-দেৱীক বিয়া কৰাইছিল। এই আখ্যানৰ ঐতিহাসিকতাক লৈ আধুনিক ইতিহাসবিদসকলৰ মাজত বিতৰ্ক চলি আছে, কিছুমান পণ্ডিতে ইয়াক কল্পকাহিনীৰ ৰচনা বুলি উলাই কৰিছে।

গুপ্ত লিপিত

"ধ্ৰুৱ" শব্দৰ অৰ্থ স্থিৰ বা অচল, আৰু এইটো সংস্কৃতত ধ্ৰুৱতাৰা (উত্তৰ তৰা) বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ হয়। গুপ্ত লিপিত উল্লেখ অনুযায়ী, ধ্ৰুৱাদেৱী আছিল চন্দ্ৰগুপ্তৰ উত্তৰাধিকাৰী কুমাৰগুপ্তৰ মাতৃ।^১ গোৱিন্দগুপ্তৰ বসৰ্হ মাটিৰ মোহৰৰ ওপৰত ধ্ৰুৱাস্বামিনী নাম এখন চন্দ্ৰগুপ্তৰ ৰাণী হিচাপে উল্লেখ পাইছে, যি গোৱিন্দগুপ্তৰ মাতৃও আছিল।^২৩ এইটো সম্ভৱ নহয় যে চন্দ্ৰগুপ্তৰ দুজন ৰাণী আছিল যিসকলৰ নাম সদৃশ আছিল; সেয়ে ধ্ৰুৱাস্বামিনী সম্ভৱত ধ্ৰুৱাদেৱীৰ আন এটা নাম আছিল আৰু গোৱিন্দগুপ্ত আৰু কুমাৰগুপ্ত দুইজন সহোদৰ ভাই আছিল বুলি অনুমান কৰা যায়।^১

দেৱী-চন্দ্ৰগুপ্তমত

সংস্কৃত নাটক দেৱী-চন্দ্ৰগুপ্তম অনুসৰি (যিটো এতিয়া কেৱল কিছু খণ্ডাংশ হিচাপে উপলব্ধ), ধ্ৰুৱাদেৱী মূলত চন্দ্ৰগুপ্তৰ দাদা ৰামগুপ্তৰ ৰাণী আছিল। এগৰাকী শক শত্ৰুৱে ৰামগুপ্তক আৱদ্ধ কৰিছিল আৰু শান্তি চুক্তিৰ অংশ হিচাপে ধ্ৰুৱাদেৱীক বিচাৰিছিল। ৰামগুপ্তে ধ্ৰুৱাদেৱীক শত্ৰুৰ হাতত দিয়াৰ সিদ্ধান্ত লৈছিল, কিন্তু চন্দ্ৰগুপ্তে ৰাণীৰ ছদ্মবেশত শিবিৰলৈ গৈ শত্ৰুটিক হত্যা কৰে।^৪ নাটকৰ বাকি অংশ সুস্পষ্ট নহয়, কিন্তু পিচৰ সাহিত্য আৰু শিলালিপিৰ ভিত্তিত এনে অনুমান কৰা যায়: ৰামগুপ্তৰ জনপ্ৰতিৰূপ ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছিল কাৰণ তেওঁ নিজৰ পত্নীক শত্ৰুৰ হাতত দিয়াৰ সিদ্ধান্ত লৈছিল, আৰু চন্দ্ৰগুপ্তক ৰাইজে বীৰ হিচাপে গণ্য কৰিছিল। ৰামগুপ্তে ঈৰ্ষাতুৰ হৈ চন্দ্ৰগুপ্তক পীড়ন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। চন্দ্ৰগুপ্তে তেখেতৰ সোধৰ পৰা বাচিবলৈ পাগল হিচাপে অভিনয় কৰিছিল, কিন্তু শেষত ৰামগুপ্তক হত্যা কৰি নতুন ৰজা হৈ উঠিছিল আৰু ধ্ৰুৱাদেৱীক বিবাহ কৰিছিল।^৫

দেৱী-চন্দ্ৰগুপ্তম নাটকৰ কাহিনীৰ ঐতিহাসিকতা বহু আধুনিক ইতিহাসবিদৰ দ্বাৰা সন্দেহ কৰা হৈছে। উদাহৰণস্বৰূপে, ইতিহাসবিদ ডি. চি. শিৰকাৰ মতে, নাটকখনৰ একমাত্ৰ ঐতিহাসিক সত্য হৈছে যে ধ্ৰুৱাদেৱী আছিল চন্দ্ৰগুপ্তৰ ৰাণী আৰু শকসকল পশ্চিম ভাৰতত শক্তিশালী আছিল; বাকী সকলো কাহিনী নাট্যকাৰৰ কল্পনা বা "জনসাধাৰণৰ মাজত প্ৰচলিত কাহিনী যাক লেখকে অলঙ্কৃত কৰিছে।" ^৬

পিছৰ বহু গ্ৰন্থ আৰু শিলালিপিত নাটকখনত বৰ্ণিত ঘটনাৰ উল্লেখ পোৱা যায়, কিন্তু এই উৎসসমূহ নাটকৰ আধাৰত নিৰ্মিত হোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে, সেয়ে নাটকৰ কাহিনী সত্য বুলি ধৰা নাযায়।^৭ চন্দ্ৰগুপ্ত আৰু ধ্ৰুৱাদেৱী ঐতিহাসিক ব্যক্তি হিচাপে জনা যায়, আৰু ৰামগুপ্তৰ অস্তিত্বও তেওঁৰ নাম থকা কিছুমান শিলালিপি আৰু মুদ্ৰাৰ আৱিষ্কাৰৰ দ্বাৰা প্ৰমাণিত বুলি ধৰা হয়, কিন্তু এইয়ে নাটকৰ ঘটনাবোৰক ঐতিহাসিক বুলি প্ৰতিপন্ন নকৰে।^৮

গ্ৰন্থপঞ্জী

• Ashvini Agrawal. (1989). Rise and Fall of the Imperial Guptas. Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-0592-7
• D. C. Sircar. (1969). Ancient Malwa And The Vikramaditya Tradition. Munshiram Manoharlal. ISBN 978-8121503488
• R. C. Majumdar. (1981). A Comprehensive History of India. Indian History Congress / People's Publishing House
• Romila Thapar. (2013). The Past Before Us. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-72651-2
• Tej Ram Sharma. (1989). A Political History of the Imperial Guptas: From Gupta to Skandagupta. Concept. ISBN 978-81-7022-251-4
• Tej Ram Sharma. (1978). Personal and Geographical Names in the Gupta Inscriptions. Concept