বাদশ্বাহনামা

বাদশ্বাহনামা বা বাদশ্বাহ নামা (পাৰ্চী: پادشاهنامه বা پادشاهنامه; অৰ্থ: 'সম্ৰাটৰ কিতাপ') মোগল সম্ৰাট প্ৰথম শ্বাহজাহানৰ ৰাজত্বকালৰ আনুষ্ঠানিক ইতিহাস হিচাপে লিখা গ্ৰন্থৰ এটা গোট। চিত্ৰসংযোগ নকৰা গ্ৰন্থসমূহক শ্বাহজাহাননামা নামেৰে জনা যায়, আনহাতে সচিত্ৰ পাণ্ডুলিপি সংস্কৰণৰ বাবে বাদশ্বাহনামা ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এই গ্ৰন্থসমূহ শ্বাহজাহানৰ ৰাজত্বকালৰ তথ্যৰ প্ৰধান উৎসসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। সাম্ৰাজ্যবাদী কৰ্মশালাসমূহত বহুতো মোগলৰ ক্ষুদ্ৰ চিত্ৰৰ সৈতে আড়ম্বৰপূৰ্ণভাৱে চিত্ৰিত নকল প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল। যদিও সামৰিক অভিযানক আটাইতকৈ বেছি প্ৰাধান্য দিয়া হয়, তথাপি এই গ্ৰন্থসমূহৰ পাণ্ডুলিপিসমূহত থকা বিয়া আৰু অন্যান্য কাৰ্য্যকলাপৰ চিত্ৰসমূহে সাম্ৰাজ্যিক দৰবাৰৰ জীৱনকো আলোকিত কৰে।

এই ধাৰাটোৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য ৰচনাখন আকবৰৰ জীৱনীকাৰ আব্দুল ফজলৰ ছাত্ৰ আব্দুল হামিদ লাহোৰীয়ে দুটা খণ্ডত ৰচনা কৰিছিল। বাৰ্ধক্যৰ দুৰ্বলতাৰ বাবে তেওঁ এই ধাৰাটোৰ তৃতীয় খণ্ডটো লিখিব পৰা নাছিল।^১

ইতিহাস

শ্বাহজাহানে তেওঁৰ ৰাজত্বকালৰ অষ্টম বৰ্ষত মহম্মদ আমিন কাজভিনীক তেওঁৰ ৰাজত্বকালৰ আনুষ্ঠানিক ইতিহাস লিখিবলৈ কয় আৰু তেওঁ ১৬৩৬ চনত বাদশ্বাহনামা সম্পূৰ্ণ কৰে, যিয়ে শ্বাহজাহানৰ ৰাজত্বকালৰ প্ৰথম দহ (চন্দ্ৰ) বছৰ সামৰি লয়।^১

জালালুদ্দিন তাবাতাবায়ে আন এখন বাদশ্বাহনামা বা পাদশাহ্নামা লিখিছিল যদিও গ্ৰন্থখনৰ বিদ্যমান অংশই সম্ৰাটৰ পঞ্চম বছৰৰপৰা অষ্টম ৰাজত্বকাললৈকে মাত্ৰ চাৰি বছৰ সামৰি লৈছে। পৰৱৰ্তী সময়ত এই প্ৰকল্পটো আব্দুল হামিদ লাহোৰীক দিয়া হয় আৰু তেওঁ প্ৰণয়ন কৰা বাদশ্বাহনামা দুটা খণ্ডত ৰচনা কৰে। এই গ্ৰন্থখনৰ প্ৰথম খণ্ডটো কাজভিনিৰ ৰচনাৰ ওপৰত আধাৰিত যদিও ইয়াত অধিক বিৱৰণ আছে। দ্বিতীয় খণ্ডটোত শ্বাহজাহানৰ ৰাজত্বকালৰ পৰৱৰ্তী দহ (চন্দ্ৰ) বছৰৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। ১৬৪৮ চনত তেওঁ নিজৰ কাম সম্পূৰ্ণ কৰে। ১৬৫৪ চনত লাহোৰীৰ মৃত্যু হয়। লাহোৰীৰ এজন ছাত্ৰ মহম্মদ ৱাৰিছক এই কাম সম্পূৰ্ণ কৰাৰ দায়িত্ব দিয়া হৈছিল আৰু তেওঁৰ বাদশ্বাহনামা (১৬৫৬ চনত সম্পূৰ্ণ হোৱা)ই শ্বাহজাহানৰ ৰাজত্বকালৰ বাকী সময়ছোৱা সামৰি লৈছে। তেওঁৰ এই গ্ৰন্থখন এছিয়াটিক ছ’চাইটিয়ে লাহোৰীৰ বাদশ্বাহনামাৰ তৃতীয় খণ্ড হিচাপে প্ৰকাশ কৰিছিল।

বিদ্যমান পাণ্ডুলিপি

১৭৯৯ চনত উত্তৰ ভাৰতৰ আৱধৰ নবাব দ্বিতীয় সাদাত আলী খানে বাদশ্বাহনামাখন গ্ৰেট বৃটেইনৰ ৰজা তৃতীয় জৰ্জলৈ প্ৰেৰণ কৰে। বৰ্তমান লাহোৰীৰ বাদশ্বাহনামাৰ সাম্ৰাজ্যবাদী সচিত্ৰ পাণ্ডুলিপি উইণ্ডচৰ দুৰ্গৰ ৰয়েল লাইব্ৰেৰীত সংৰক্ষিত হৈ আছে, আৰু ইয়াক উইণ্ডচৰ বাদশ্বাহনামা বুলি জনা যায়। ১৬৩০ চনৰপৰা ১৬৫৭ চনৰ ভিতৰত নিৰ্মাণ কৰা এই ছবিখনত ৪৪খন ক্ষুদ্ৰ ছবি, যুদ্ধ, দৰবাৰী অনুষ্ঠান আৰু অন্যান্য পৰিঘটনাৰ কিছুমান সম্পূৰ্ণ পৃষ্ঠাৰ আখ্যানমূলক দৃশ্য (১১টা দুটা পৃষ্ঠাৰ ওপৰেৰে), আৰু কিছুমান জ্যামিতিক সজ্জাৰে আগুৰি থকা সৰু সৰু ব্যক্তিগত প্ৰতিকৃতি আছে। এইবোৰে মোগল বংশৰ বংশাৱলীৰ উদাহৰণ দাঙি ধৰে যিয়ে কামটো আৰম্ভ কৰে। পৃষ্ঠাৰ আকাৰ ৫৮.৬ x ৩৬.৮ চে.মি., আৰু ১৩ জন ভিন্ন মুখ্য শিল্পীয়ে এই খণ্ডটোৰ কাম কৰিছিল।^২ ১৯৯৪ চনত সংৰক্ষণৰ কাৰণে এই খণ্ড পুনৰ উত্থান ঘটি থকাৰ সময়তে নতুন দিল্লী, লণ্ডনৰ কুইনছ গেলেৰী আৰু আমেৰিকাৰ ছখন চহৰত দেখুওৱা এখন প্ৰদৰ্শনীত সকলো ক্ষুদ্ৰ ছবি ভ্ৰমণ কৰাৰ সুযোগ লোৱা হয়।^৩

কাজভিনী আৰু ৱাৰিছৰ বাদশ্বাহনামাৰ পাণ্ডুলিপি ব্ৰিটিছ পুথিভঁৰালত সংৰক্ষিত হৈ আছে। শ্বাহজাহানৰ সম্পূৰ্ণ ৰাজত্বকালৰ চিত্ৰ অংকন কৰা বাদশ্বাহনামাৰ মূল পাণ্ডুলিপি ভাৰতৰ পাটনাৰ খুদা বখছ প্ৰাচ্য পুথিভঁৰালত সংৰক্ষিত হৈ আছে।^৪

অন্যান্য ব্যক্তিগত ক্ষুদ্ৰ চিত্ৰসমূহ সংখ্যা সংগ্ৰহত ৰখা হয়। ইছলামিক আৰ্টৰ খলিলী সংগ্ৰহত এটা ক্ষুদ্ৰ ছবি আছে য'ত শ্বাহজাহান আৰু তেওঁৰ ৰাজ-দৰবাৰে দুটা হাতীৰ যুদ্ধ চাই আছে।^৫ পিছলৈ কিছুমান সচিত্ৰ পাণ্ডুলিপি নকল তৈয়াৰ কৰা হৈছিল; উদাহৰণস্বৰূপে নিউয়ৰ্কৰ মেট্ৰ’পলিটান মিউজিয়াম অৱ আৰ্টত ১৭ শতিকাৰ সংস্কৰণ আৰু লছ এঞ্জেলছ কাউণ্টি মিউজিয়াম অৱ আৰ্টত প্ৰায় ১৮০০ চনৰ এটা সংস্কৰণ আছে।

বিষয়

বিশ্বৰ বিভিন্ন ঠাইত দেখাৰ দৰে বাদশ্বাহনামা সাম্ৰাজ্যবাদী আত্মজীৱনী বা চৰকাৰী দৰবাৰী জীৱনীৰ পৰম্পৰাৰ লগত খাপ খাই পৰে। দক্ষিণ এছিয়াত এইবোৰ প্ৰাচীন ভাৰতৰ অশোকবাদ আৰু হৰ্ষচৰিত, আৰু মধ্যযুগীয় পৃথ্বীৰাজ ৰাসোলৈ উভতি যায়। মোগলৰ পূৰ্বপুৰুষ টাইমুৰক কেইবাখনো ৰচনাত উদযাপন কৰা হৈছিল, বেছিভাগেই শ্বামী আৰু ইয়াজদীৰ জাফৰনামা ("বিজয়ৰ কিতাপ") বুলি কোৱা হৈছিল। পিছৰটো আটাইতকৈ পৰিচিত, আৰু ১৫৯০ চনত আকবৰৰ কৰ্মশালাৰ দ্বাৰা সচিত্ৰ কপিতো প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল। বাবৰনামা (আত্মজীৱনী, আকবৰৰ আগত চিত্ৰিত নহয়), আকবৰনামা (জীৱনী), আৰু তুজ্ক-ই-জাহাংগীৰি বা জাহাংগীৰ-নামেহ (জাহাংগীৰৰ স্মৃতিগ্ৰন্থ) আদিৰে এই পৰম্পৰা অব্যাহত ৰাখিছিল।