বাংলাদেশৰ ভাষা আন্দোলন দিৱস

বাংলাদেশৰ ভাষা আন্দোলন দিৱস ( Bhāṣā Āndōlôn Dibôs ), যাক আনুষ্ঠানিকভাৱে ভাষা শ্বহীদ দিৱস (Śôhīd Dibôs) বুলি কোৱা হয়, প্ৰতি বছৰে ২১ ফেব্ৰুৱাৰীত বাংলা ভাষা আন্দোলন আৰু ইয়াৰ শ্বহীদসকলক স্মৰণ কৰা বাংলাদেশৰ ৰাষ্ট্ৰীয় স্মৰণ দিৱস। এই দিনটোতে ৰাইজে শ্বহীদ মিনাৰলৈ গৈ আন্দোলনৰ শ্বহীদসকলক শ্ৰদ্ধাঞ্জলি জনোৱাৰ লগতে বাংলা ভাষাক বাংলাদেশৰ ৰাজ্যিক ভাষা হিচাপে প্ৰচাৰ আৰু প্ৰসাৰ কৰিবলৈ নানা অনুষ্ঠান আৰু আলোচনা-চক্ৰ আদিৰ ব্যৱস্থা কৰে।

পটভূমি

১৯৪৭ চনত ভাৰত বিভাজনৰ পিছত, পূৰ্ব বংগৰ বাংলাভাষী লোক, ডমিনিয়ন অৱ পাকিস্তানৰ অসংলগ্ন পূব অংশ, নতুনকৈ গঠন হোৱা ডমিনিয়ন অৱ পাকিস্তানৰ ৬.৯ কোটি জনসংখ্যাৰ ভিতৰত ৪৪ নিযুত লোক আছিল।^১ পাকিস্তানৰ ডমিনিয়ন চৰকাৰ, অসামৰিক সেৱা আৰু সামৰিক বাহিনীত অৱশ্যে ডমিনিয়ন অৱ পাকিস্তানৰ পশ্চিম শাখাৰ কৰ্মীৰ আধিপত্য আছিল।^২ ১৯৪৭ চনত কৰাচীত অনুষ্ঠিত হোৱা ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা সন্মিলনত উৰ্দু ভাষাক একমাত্ৰ ৰাজ্যিক ভাষা হিচাপে আৰু সংবাদ মাধ্যম আৰু বিদ্যালয়ত ইয়াৰ একচেটিয়া ব্যৱহাৰৰ পোষকতা কৰা হয়।^৩৪ লগে লগে বিৰোধিতা আৰু প্ৰতিবাদৰ সৃষ্টি হয়। বঙালী ইছলামিক সাংস্কৃতিক সংগঠন তামাদ্দুন মাজলিছৰ সম্পাদক আবুল কাচেমৰ নেতৃত্বত ঢাকাৰপৰা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে একত্ৰিত হয়। এই বৈঠকত বাংলা ভাষাক ডমিনিয়ন অৱ পাকিস্তানৰ চৰকাৰী ভাষা হিচাপে আৰু পূৰ্ব বংগত শিক্ষাৰ মাধ্যম হিচাপে নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ দাবী তোলা হৈছিল।^৫ কিন্তু পাকিস্তান লোকসেৱা আয়োগে অনুমোদিত বিষয়ৰ তালিকাৰপৰা বাংলা ভাষাক আঁতৰাই দিলে, লগতে মুদ্ৰা নোট আৰু ডাকটিকটৰপৰাও আঁতৰাই পেলালে। কেন্দ্ৰীয় শিক্ষামন্ত্ৰী ফজলুৰ ৰহমানে উৰ্দুক ডমিনিয়ন অৱ পাকিস্তানৰ একমাত্ৰ ৰাজ্যিক ভাষা হিচাপে গঢ়ি তুলিবলৈ ব্যাপক প্ৰস্তুতি চলাইছিল।^৬ জনতাৰ ক্ষোভ বিয়পি পৰে আৰু ১৯৪৭ চনৰ ৮ ডিচেম্বৰত ঢাকা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ চৌহদত বৃহৎসংখ্যক বাংলা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে বাংলা ভাষাক চৰকাৰী ভাষা হিচাপে গঢ়ি তুলিবলৈ আনুষ্ঠানিকভাৱে দাবী জনায়। তেওঁলোকৰ দাবীক জনসাধাৰণৰ ওচৰলৈ নিবলৈ বাঙালী ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে ঢাকাত শোভাযাত্ৰা আৰু ৰেলীৰ আয়োজন কৰে। ভাষা আন্দোলনে পূৰ্ব বংগৰ (পিছলৈ পূব পাকিস্তান, জনসাধাৰণক পাকিস্তানৰ বাকী অংশ (পৰৱৰ্তী পাকিস্তান)ৰপৰা পৃথক এক সুকীয়া জাতীয় পৰিচয় প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ প্ৰেৰণা দিয়ে।^৭))

প্ৰতিবাদ

১৯৫২ চনৰ ২১ ফেব্ৰুৱাৰীৰ পুৱা ৯ বজাত দণ্ডবিধিৰ ১৪৪ নং ধাৰা অৱমাননা কৰি ঢাকা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ চৌহদত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে গোট খাবলৈ আৰম্ভ কৰে। সশস্ত্ৰ আৰক্ষীয়ে কেম্পাছ ঘেৰাও কৰাৰ সময়তে বিশ্ববিদ্যালয়ৰ উপাচাৰ্য আৰু অন্যান্য বিষয়াসকল উপস্থিত থাকে। এঘাৰ বাজি এক চতুৰ্থাংশ সময়লৈকে বিশ্ববিদ্যালয়ৰ গেটত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে গোট খাই আৰক্ষীৰ লাইন ভাঙিবলৈ চেষ্টা কৰে। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক সতৰ্ক কৰি দিবলৈ আৰক্ষীয়ে গেটৰফালে কন্দুৱা গেছৰ গুলী চলায়।^১ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ এটা অংশই ঢাকা চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়ত দৌৰি যোৱাৰ বিপৰীতে আন কিছুমানে আৰক্ষীয়ে ঘেৰি ৰখা বিশ্ববিদ্যালয় চৌহদৰফালে ৰেলী কৰে। উপাচাৰ্যগৰাকীয়ে আৰক্ষীক গুলীচালনা বন্ধ কৰিবলৈ কয় আৰু ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক অঞ্চল এৰি যাবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। অৱশ্যে ১৪৪ ধাৰা উলংঘা কৰাৰ অভিযোগত আৰক্ষীয়ে কেইবাগৰাকীও ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক গ্ৰেপ্তাৰ কৰে। গ্ৰেপ্তাৰত ক্ষুব্ধ হৈ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে পূব বংগ বিধানসভাৰ আশে-পাশে মিলিত হৈ বিধায়কসকলৰ বাট বন্ধ কৰি দিয়ে, বিধানসভাত নিজৰ জোৰ দাখিল কৰিবলৈ কয়। যেতিয়া ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ এটা দলে অট্টালিকাটোত ধুমুহাৰ দৰে প্ৰৱেশ কৰিব বিচাৰিছিল, তেতিয়া আৰক্ষীয়ে গুলীচালনা কৰি আব্দুছ চালাম, ৰফিক উদ্দিন আহমেদ, আবুল বৰকত আৰু আব্দুল জব্বৰকে ধৰি কেইবাজনো ছাত্ৰক হত্যা কৰে।^১৮ হত্যাকাণ্ডৰ খবৰ বিয়পি পৰাৰ লগে লগে সমগ্ৰ চহৰখনতে বিশৃংখলতাৰ সৃষ্টি হয়। দোকান, কাৰ্যালয় আৰু ৰাজহুৱা পৰিবহণ বন্ধ কৰি সাধাৰণ ধৰ্মঘট আৰম্ভ হয়।^৯ বিধানসভাত মনোৰঞ্জন ধৰ, বসন্তকুমাৰ দাস, ছামছুদ্দিন আহমেদ আৰু ধীৰেন্দ্ৰনাথ দত্তকে ধৰি ছয়জন বিধায়কে মুখ্যমন্ত্ৰী নুৰুল আমিনে চিকিৎসালয়ত থকা আহত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক সাক্ষাৎ কৰিবলৈ আৰু শোকৰ চিন হিচাপে বিধানসভা স্থগিত ৰাখিবলৈ অনুৰোধ জনায়।^১০ এই প্ৰস্তাৱ মৌলানা আব্দূৰ ৰছিদ তাৰকাবাগিছ, শ্বোৰফুদ্দিন আহমেদ, ছামছুদ্দিন আহমেদ খোণ্ডোকাৰ আৰু মচিহুদ্দিন আহমেদকে ধৰি কোষাগাৰ বিচাৰপীঠৰ কিছুমান সদস্যই সমৰ্থন কৰে।^১০ অৱশ্যে নুৰুল আমিনে এই অনুৰোধ নাকচ কৰে।^১১০

প্ৰভাৱ

সাংবিধানিক সংস্কাৰ

১৯৫৪ চনৰ ৭ মে’ত সংবিধানসভাই মুছলীম লীগৰ সহযোগত বাংলাক চৰকাৰী মৰ্যাদা প্ৰদানৰ সংকল্প লয়। ১৯৫৬ চনৰ ২৯ ফেব্ৰুৱাৰীত বাংলা ভাষাক পাকিস্তানৰ দ্বিতীয় চৰকাৰী ভাষা হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয় আৰু পাকিস্তানৰ সংবিধানৰ ২১৪(১) অনুচ্ছেদ সংশোধন কৰি "পাকিস্তানৰ ৰাজ্যিক ভাষা উৰ্দু আৰু বাংলা হ’ব" বুলি উল্লেখ কৰা হয়।

কিন্তু আয়ুব খানে গঠন কৰা সামৰিক চৰকাৰে উৰ্দুক একমাত্ৰ জাতীয় ভাষা হিচাপে পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ চেষ্টা চলাইছিল। ১৯৫৯ চনৰ ৬ জানুৱাৰীত সামৰিক শাসন ব্যৱস্থাই আনুষ্ঠানিক বিবৃতি প্ৰকাশ কৰি ১৯৫৬ চনৰ সংবিধানৰ দুটা ৰাজ্যিক ভাষাৰ নীতিক সমৰ্থন কৰাৰ আনুষ্ঠানিক স্থিতি পুনৰ স্থাপন কৰে।^১১

বাংলাদেশৰ স্বাধীনতা

যদিও ১৯৫৬ চনৰ ভিতৰত চৰকাৰী ভাষাৰ প্ৰশ্নটো নিষ্পত্তি হৈছিল, তথাপিও আয়ুব খানৰ সামৰিক শাসন ব্যৱস্থাই পূব পাকিস্তানৰ মূল্যত পশ্চিম পাকিস্তানৰ স্বাৰ্থক প্ৰসাৰিত কৰিছিল। ৰাষ্ট্ৰীয় জনসংখ্যাৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ হোৱাৰ পিছতো পূব পাকিস্তানীসকলে অসামৰিক আৰু সামৰিক সেৱাত অপ্ৰতিনিধিত্বশীল হৈ থাকিল আৰু ৰাজ্যিক পুঁজি আৰু চৰকাৰী সহায়ৰ মাত্ৰ সামান্য অংশহে লাভ কৰিছিল। ইয়াৰ মূল কাৰণ আছিল নৱজাত ৰাজ্যখনত প্ৰতিনিধিত্বমূলক চৰকাৰৰ অভাৱ। মূলতঃ আঞ্চলিক অৰ্থনৈতিক ভাৰসাম্যহীনতাৰ বাবেই অংশগত বিভাজন বৃদ্ধি পালে, আৰু বাঙালী জনগোষ্ঠীয় জাতীয়তাবাদী আৱামী লীগৰ প্ৰতি সমৰ্থন বৃদ্ধি পালে, যিয়ে বৃহত্তৰ প্ৰাদেশিক স্বায়ত্তশাসনৰ বাবে ৬ দফীয়া আন্দোলনৰ আমন্ত্ৰণ জনায়। এটা দাবী আছিল পূব পাকিস্তানক বাংলাদেশ (বংগৰ ভূমি/দেশ) বুলি কোৱা হওক, যাৰ ফলত পৰৱৰ্তী সময়ত বাংলাদেশ মুক্তি যুদ্ধৰ সূচনা হয়।^২