নজৰুল গীতি বা নজৰুল সংগীত বাংলাদেশৰ জাতীয় কবি কাজী নজৰুল ইছলামে লিখা আৰু সুৰ কৰা গীতসমূহক বুজায়। নজৰুল গীতিত বিপ্লৱী ধাৰণাসমূহৰ লগতে অধিক আধ্যাত্মিক, দাৰ্শনিক আৰু ৰোমাণ্টিক বিষয়-বস্তুও অন্তৰ্ভুক্ত হৈ আছে।১ নজৰুলে প্ৰায় ৪,০০০টা গীত (গ্ৰামোফোন ৰেকৰ্ডকে ধৰি) লিখিছিল আৰু ৰচনা কৰিছিল,২ যিবোৰ বাংলাদেশ আৰু ভাৰতত বহুলভাৱে জনপ্ৰিয়। কিছুমান উল্লেখযোগ্য নজৰুল সংগীতৰ ভিতৰত বাংলাদেশৰ জাতীয় মাৰ্চিং গীত নতুনেৰ গান আৰু চান্দ ৰাত আৰু বাংলাদেশৰ ঈদ-উল-ফিটৰ উৎসৱ উদ্যাপনৰ ওপৰত বাংলা ইছলামিক গীত ও মন ৰমজানেৰ ঐ ৰোজাৰ শেষে।
পটভূমি
নজৰুল কম বয়সতে তীক্ষ্ণ কাব্য আৰু সংগীত প্ৰতিভাৰ লক্ষণ দেখুৱাইছিল আৰু লেটো গোট (লোক সংগীতৰ দল)ৰ সদস্য হৈ থকাৰ সময়তে গীত লিখিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। ককাক আৰু এটা “লেটো গোট’’ৰ নেতা কাজী বাজলে কৰিমৰ পিছত তেওঁ গীত ৰচনা আৰু সুৰত স্থাপন কৰাত বিশেষজ্ঞ হৈ পৰে। লেটো গোটত যোগদান কৰাটোৱে তেওঁৰ সংগীত কেৰিয়াৰ বৃদ্ধি কৰিছিল আৰু তেওঁৰ ভৱিষ্যত সংগীত জীৱন গঢ় দিয়াত যথেষ্ট প্ৰভাৱ পেলাইছিল। অতি কম বয়সতে তেওঁ বাংলা ভাষাৰ বাহিৰেও বিভিন্ন ভাষাৰ গীত ৰচনাত পাৰদৰ্শিতা দেখুৱাইছিল। শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ প্ৰতি আগ্ৰহ আৰু ইয়াৰ ওপৰত কিছু আয়ত্ত থকা ছিয়াৰছল স্কুলৰ শিক্ষক সতীশ কাঞ্জিলালক লগ পায়। সংগীতৰ প্ৰতি নজৰুলৰ অপ্ৰতিৰোধ্য প্ৰৱণতা লক্ষ্য কৰি মিষ্টাৰ কাঞ্জিলালে তেওঁক শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ কিছু শিক্ষা প্ৰদান কৰে। পিছলৈ নজৰুল বংগ ৰেজিমেণ্টৰ অধীনত কৰাচী বেৰেকত হাভিল্ডাৰ হিচাপে কাম কৰি থকাৰ সময়ত সংগীতৰ ওপৰত জ্ঞান বহল কৰিছিল। ৰেজিমেণ্টৰ লগত সংলগ্ন পঞ্জাৱৰ এজন ধৰ্মীয় শিক্ষকৰ সহায়ত তেওঁ পাৰ্চী ভাষা, সাহিত্য, সংগীতৰ বহুখিনি শিকিছিল।
নজৰুল ইছলামৰ সংগীত শৈলী
বিপ্লৱী গণসংগীত
ভাৰতীয় স্বাধীনতা আন্দোলন আৰু বাংলাদেশ মুক্তিযুদ্ধৰ সময়ত কাজী নজৰুল ইছলামৰ গণসংগীত আৰু কবিতাৰ ব্যাপক ব্যৱহাৰ হৈছে। শক্তিশালী আৰু শক্তিশালী শব্দ আৰু মনোমোহা সুৰৰ সৈতে সংগীত অতি প্ৰেৰণাদায়ক আৰু বৈপ্লৱিক প্ৰকৃতিৰ। ইয়াত সকলো কথাৰ চৰম সীমাৰ কথা কোৱা হৈছে। সেই গীতবোৰৰ কথাই উত্তেজক, কিয়নো ইয়াত ৰক্ষণশীলতাৰ বিৰুদ্ধে আৰু দৰ্শন আৰু আধ্যাত্মিকতাৰ বহল পৰিমাপত জীৱনৰ বিষয়ে কথা কোৱা হৈছে। নজৰুলৰ গণসংগীতৰ সৌন্দৰ্য নিহিত হৈ আছে ইয়াৰ প্ৰকাশভংগীৰ স্বাধীনতাত, যিটোৱেও অপৰিসীম সমালোচনাৰ আকৰ্ষণ কৰিছিল। অৱশ্যে ইয়াৰ দৰ্শন বুজি পোৱাসকলে সাহস আৰু পোনপটীয়াতাক প্ৰশংসা কৰিছিল।
গজল
প্ৰেমগীতৰ একপ্ৰকাৰ পাৰ্চী গজলৰ পৰম্পৰাৰ সৈতে নজৰুলৰ পৰিচিতি এক অৰ্থত অতি তাৎপৰ্যপূৰ্ণ আছিল যে ই তেওঁৰ বাংলা গজল ৰচনাৰ সফল প্ৰচেষ্টাৰ ভিত্তি প্ৰশস্ত কৰিছিল; যিটো তেওঁ ১৯২৭–২৮ চনৰপৰাই গ্ৰহণ কৰিছিল। বাংলা গজল, সম্পূৰ্ণৰূপে উল্লেখ কৰিব পাৰি, কেৱল কাজী নজৰুল ইছলামৰ এক উদ্ভাৱন। ই বাংলা সংগীতৰ মূলসুঁতিৰ পৰম্পৰাত ইছলামৰ প্ৰথম গণস্তৰীয় প্ৰৱৰ্তন হিচাপে কাম কৰিছিল।
নজৰুলগীতি সংকলন
গানেৰ মালা
৯৫টা গীত সমৃদ্ধ গ্ৰন্থখন ১৯৩৪ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ২৩ অক্টোবৰ (কাৰ্তিক ১৩৪১)ত প্ৰকাশ কৰে গুৰুদাস চট্টোপাধ্যায় অ্যাণ্ড চন্সে। গ্ৰন্থখনৰ উৎসৰ্গপৃষ্ঠাত লিখা আছিল: "পৰম স্নেহভাজন শ্ৰীমান অনিলকুমাৰ দাস কল্যাণবৰেষুকে।" ৪+৯৬ পৃষ্ঠাৰ গ্ৰন্থখনৰ মূল্য আছিল ডেৰ টকা।
এই গ্ৰন্থখন যিবোৰ গীতেৰে সমৃদ্ধ সেইবোৰ হ'ল:
- আমি সুন্দৰ নহি জানি
- আধো-আধো বোল
- না-ই পৰিলে নোটন-খোঁপায়
- অয়ি চঞ্চল-লীলায়িত দেহা
- ভুল কৰে যদি ভালোবেসে থাকি
- ঝৰাফুল- বিছানো পথে এস
- প্ৰিয় এমন ৰাত যেন যায় না বৃথাই
- আজ নিশীথে অভিসাৰ তোমাৰ পথে
- কাৰ মঞ্জীৰ ৰিনিঝিনি বাজে
- নিৰুদ্দেশেৰ পথে আমি হাৰিয়ে যদি যায়
- বল্ ৰে তোৰা বল্ ওৰে ও আকাশ-ভাৰ তাৰা
- বল্ সখি বল্ ওৰে সৰে যেতে বল্
- নিশি না পোহাতে যেয়ো না যেয়ো না
- চম্পা পাৰুল যুথী টগৰ চামেলি
- দূৰ দ্বীপ-বাসিনী চিনি তোমাৰে চিনি
- মোমেৰ পুতুল মমীৰ দেশেৰ মেয়ে
- বকুল-বনেৰ পাখি ডাকিয়া আৰ
- মনেৰ ৰং লেগেছে বনেৰ পলাশ
- আধখানা চাঁদ হাসিছে যে আকাশে
- যবে সন্ধ্যাবেলায় প্ৰিয় তুলসী-তলায়
- আঁখি তোলো দানো কৰুণা
- মদিৰ স্বপনে মম বন-ভবনে
- মুঠি মুঠি আবীৰ ও কে কাননে ছড়ায়
- বল্লৰী-ভুজ-বন্ধন খোলো
- তব যাবাৰ বেলা বলে যাও মনেৰ কথা
- তৰুণ অশান্ত কে বিৰহী
- বৰষা ঐ এল বৰষ্য ঝৰে বাৰি গগনে ঝুৰুঝুৰু
- আমি ময়নামতীৰ শাড়ি দেবো
- স্নিগ্ধ-শ্যাম-বেণী-বৰ্ণা এস মালবিকা
- মেঘ -মেদূৰ গগন কাঁদে হুতাশ পৰান
- আমি অলস উদাস আনমনা
- কোয়েলা কুহু কুহু ডাকে
- তোমাৰ হাতেৰ সোনা ৰাখি আমাৰ হাতে
- বাদলা-মেঘেৰ বাদল-তালে ময়ূৰ নাচে
- কে দুৰন্ত বাজাও ঝড়েৰ ব্যাকুল বাঁশি
- এ কি অপৰূপ ৰূপে মা তোমায় হেৰিনু পল্লী-জননী
- দূৰ প্ৰবাসে প্ৰাণ কাঁদে আজ
- শুভ্ৰ সমুজ্জ্বল হে চিৰ-নিৰ্মল
- দোলে প্ৰাণেৰ কোলে প্ৰভুৰ নামেৰ মালা
- শঙ্কাশূন্য লক্ষকণ্ঠে বাজিছে শঙ্খ ঐ
- চল্ ৰে চপল তৰুণ-দল বাঁধন-হাৰা
- বীৰদল আগে চল্
- জননী মোৰ জন্মভূমি
- তোমাৰ পায়ে; কে পৰালো মুণ্ডমালা
- নাচে ৰে মোৰ কালো মেয়ে
- মাতলো গগন-অঙ্গনে ঐ
- দেখে যা-ৰে ৰুদ্ৰাণী মা
- মহাকালেৰ কোলে এসে গৌৰী
- শ্মশান-কালীৰ নাম শুনে ৰে
- জাগো জাগো শঙ্খ-চক্ৰ-গদা-পদ্মধাৰী
- লুকোচুৰি খেলতে হৰি হাৰ মেনেছে
- খৰ ৰৌদ্ৰেৰ হোমানল জ্বালি
- শ্যামা তন্বী আমি মেঘ-বৰণা
- মম আগমনে বাজে আগমনীৰ সানাই
- উত্তৰীয় লুটায় আমাৰ
- ওৰে ও ৰাতেৰ ফুল
- বুনো ফুলেৰ কৰুণ সুবাস ঝুৰে
- এল শ্যামল কিশোৰ
- এল এল ৰে বৈশাখী ঝড়
- ঘুমাও, ঘুমাও! দেখিতে এসেছি
- কলঙ্ক আৰ জোৎস্নায় মেশা তুমি সুন্দৰ চাঁদ
- শূন্য এ বুকে পাখি মোৰ আয়
- তুমি ভোৰেৰ শিশিৰ ৰাতেৰ নয়ন-পাতে
- ৰাত্ৰি শেষেৰ যাত্ৰী আমি
- ফুলেৰ মতন ফুল্ল মুখে
- ফিৰে ফিৰে কেন তাৰই স্মৃতি
- আঁধাৰ ৰাতেৰ তিমিৰ দুলে আমাৰ সামনে
- দশ হাতে ঐ দশ দিকে মা
- মা এসেছে মা এসেছে
- ঐ কাজল-কালো চোখ
- ও কালো বউ
- যেয়ো না আৰ যেয়ো না
- আগেৰ মত আমেৰ ডালে বোল ধৰেছে
- তোৰ ৰূপে সই গাহন কৰে
- ঝড়-ঝঞ্ঝাৰ ওড়ে নিশান
- আমাৰ প্ৰাণেৰ দ্বাৰে ডাক দিয়ে কে যায়
- এল ঐ বনাস্তে পাগল বসন্ত
- সহসা কি গোল বাঁধালো পাপিয়া আৰ পিকে
- এস কল্যাণী, চিৰ-আয়ুস্মতী
- দাও শৌৰ্য দাও ধৈৰ্য হে উদাৰ নাথ
- চাঁদেৰ দেশেৰ পথ-ভোলা ফুল
- ৰঙ্গিলা আপনি ৰাধা
- কুঙ্কুম আবীৰ ফাগেৰ
- এল ফুল-দোল ওৰে
- যাবাৰ বেলায় ফেলে যেয়ো একটি খোঁপাৰ ফুল
- জাগো দুস্তৰ পথেৰ নব-যাত্ৰী
- ডেকো না আৰ দূৰেৰ প্ৰিয়া
- ভেঙো না ভেঙো না ধ্যান
- যাহা কিছু মম আছে প্ৰিয়তম
- মোৰ বুক-ভৰা ছিল আশা
- বনে মোৰ ফুল-ঝৰাৰ বেলা
- মিলন-ৰাতেৰ মালা হ’ব তোমাৰ অলকে
- যায় ঝিল্মিল্ ঝিল্মিল্ ঢেউ তুলে
- কাজৰী গাহিয়া চল গোপ-ললনা
- তৰুণ-তমাল-বৰণ এসো শ্যামল আমাৰ
গীতিশতদল
এই গ্ৰন্থখনৰ প্ৰকাশক আছিল ডি এম লাইব্ৰেৰী। ৮ + ১০৪ পৃষ্ঠাৰ কিতাপখনৰ দাম আছিল ডেৰ টকা। প্ৰথম সংস্কৰণ ১৯৩৪ চনৰ এপ্ৰিল মাহত (১৩৪১ বঙ্গাব্দৰ ব'হাগ) প্ৰকাশ পাইছিল। এই গ্ৰন্থখনৰ আৰম্ভণিতে ‘দুটি কথা’ শীৰ্ষক প্ৰস্তাৱনাত নজৰুল ইছলামে লিখিছে, “গীতিশতদলৰ সকলো গীত গ্ৰামোফোন আৰু স্বদেশী মেগাফোন কোম্পানীয়ে ৰেকৰ্ডিং কৰিছে। মোৰ বহু গায়ক বন্ধুৰ কৃপাত ইতিমধ্যে ৰেডিঅ’ আৰু অন্যান্য মঞ্চত সম্প্ৰচাৰৰ জৰিয়তে এই গীতবোৰ জনপ্ৰিয় হৈ পৰিছে। এই সুযোগতে মই তেওঁলোকৰ সকলোকে মোৰ ধন্যবাদ আৰু কৃতজ্ঞতা প্ৰকাশ কৰিছোঁ। ... "বুলবুল"ৰ দৰে গীতৰ পুথিৰ দৰে গীতিশতদলএ সকলোকে মোহিত কৰাত সফল হ'লে মই নিজকে সৌভাগ্যৱান বুলি গণ্য কৰিম।"
এই সংকলণখনত মুঠ ১০১টা গীত আছিল। অন্তৰ্ভুক্ত কৰা গীতসমূহ হ’ল-
- শুকনো পাতাৰ নূপুৰ পায়ে
- চমকে চমকে ধীৰ ভীৰু পায়
- ছন্দেৰ বন্যা হৰিণী অৰণ্যা
- পলাশ ফুলেৰ মউ পিয়ে
- এস বসন্তেৰ ৰাজা হে আমাৰ
- তুমি নন্দন-পথ-ভোলা
- তোমাৰ ফুলেৰ মতন মন
- হেসে হেসে কল্সি নাচাইয়া
- ঘুমায়েছে ফুল পথেৰ ধুলায়
- গত ৰজনীৰ কথা পড়ে মনে
- পলাশ ফুলেৰ গেলাস ভৰি
- ৰহি ৰহি কেন আজো
- পিউ পিউ বোলে পাপিয়া
- চাঁদেৰ পিয়ালাতে আজি
- এস শাৰদ প্ৰাতেৰ পথিক
- মালঞ্চে আজ কাহাৰ যাওয়া আসা
- সবুজ শোভাৰ ঢেউ খেলে যায়
- আমাৰ দেওয়া ব্যথা ভোলা
- হুল ফুটিয়ে গেলে শুধু
- গোধূলিৰ ৰং ছড়ালে
- সকৰুণ নয়নে চাহে
- বাজিছে বাঁশিৰ কাৰ
- বন-হৰিণীৰ তব বাঁকা আঁখিৰ
- ৰেশমি চূড়িৰ তালে
- সেই পুৰানো সুৰে আবাৰ
- ধীৰে যায় ফিৰে ফিৰে চায়
- পিয়াসী প্ৰাণ তাৰে চায়
- বেলা পড়ে এল
- এল ফুলেৰ মহলে ভোমৰা
- ফিৰে ফিৰে দ্বাৰে আসে যায়
- আজও ফোটেনি কুঞ্জে
- পলাশ মঞ্জৰি পৰায়ে দে লো
- এ ঘোৰ-শ্ৰাবণ-নিশি
- দিওঁ ফুলদল বিছায়ে
- অবুঝ মোৰ আঁখি-বাৰি
- উচাটন মন ঘৰে ৰয় না
- ফিৰে গেছে সই
- ছাড় ছাড় আঁচল বঁধু
- কুল ৰাখ না ৰাখ
- ফিৰিয়া এস এস হে
- আঁধি ঘুম-ঘুম
- সেদিনো প্ৰভাতে
- জাগো জাগো ৰে মুসাফিৰ
- কত জনম যাবে
- হায় ঝৰে যায়
- এ কোথায় আসিলে হায়
- ভুল কৰে আসিয়াছি
- ভোলো প্ৰিয় ভোলো ভোলো
- আমি যেদিন ৰইব না গো
- এলে যে গো চিৰ-সাথী
- ও তুই যাস্নে ৰাই কিশোৰী
- দুখ ক্লেশ শোক
- ভোলো অতীত-স্মৃতি
- চিৰ-কিশোৰ মুৰলীধৰ
- সাগৰ আমায় ডাক দিয়েছে
- ভালোবেসে অৱশেষে
- এস নূপুৰ বাজাইয়া
- ৰাস-মাঞ্চাপৰি দোলে মুৰলীধৰ
- নাচিয়া নাচিয়া এস
- নাচে ঐ আনন্দে
- তোমাৰে কি দিয়া পূজি
- আমাৰ নয়নে কৃষ্ণ
- মন লহ নিতি নাম
- তোমাৰ সৃষ্টি মাঝে হৰি
- দাও দাও দৰশন
- নাচিছে নট-নাথ
- বাজিয়ে বাঁশি মনেৰ বনে
- বিজন গোঠে কে ৰাখাল
- আজি নন্দ দুলালেৰ সাথে
- শোনো লো বাঁশিতে
- হেলে দূলে বাঁকা কানাইয়া
- মণি-মঞ্জীৰ বাজে
- ফিৰে যা সখি ফিৰে যা ঘৰে
- আনন্দ দুলালী ব্ৰজবালাৰ সনে
- গুঞ্জ-মালা গলে
- মোৰ মাধব শূন্য মাধবী কুঞ্জে
- ব্ৰজেৰ দুলাল ব্ৰজে আবাৰ
- সখি যায়নি তো শ্যাম মথুৰায়
- নমো নটনাথ
- ভবেৰ এই পাশা খেলায়
- ভুবনে ভুবনে আজি
- অসুৰ- বাড়িৰ ফেৰৎ এ মা
- আজি প্ৰথম মাধবী ফুটিল কুঞ্জে
- জাগো যোগমায়া জাগো মৃণ্ময়ী
- হোৰিৰ ৰঙ লাগে
- বহু পথে বৃথা ফিৰিয়াছি প্ৰভু
- জাগো জাগো! নব আলোকে
- পৰান হৰিয়াছিলে পাশৰিয়া
- নবীন বসন্তেৰ ৰানী তুমি
- আজি মিলন-বাসৰ
- ওৰে হুলোৰে তুই ৰাত বিৰেতে
- নিয়ে কাদা মাটিৰ তাল
- আজকে হোৰি ও নাগৰী
- আচ লাচনেৰ লেগেচে যে গাঁদি
- চায়েৰ পিয়াসী পিপাসিত চিত আমাৰা চাতক দল
- গিন্নিৰ ভাই গান গাহে
- নথ-দন্ত-বিহীন
- নমো নমঃ আবু আৰ হাবু
- একে একে সব
বুলবুল
নজৰুল গীতিৰ বিখ্যাত সংকলন বুলবুল ১৯২৮ চনৰ ১৫ নৱেম্বৰ (অশ্বিন, ১৩৩৫)ত (প্ৰথম সংস্কৰণ) প্ৰকাশ পাইছিল। প্ৰকাশক ডি এম লাইব্ৰেৰী, কলকাতা। বিদ্ৰোহী কবি কাজী নজৰুলে এই সংকলনখন সংগীত শিল্পী দিলীপ কুমাৰ ৰায়ৰ নামত উৎসৰ্গা কৰিছিল। সাধাৰণ সংস্কৰণ আৰু ৰাজকীয় সংস্কৰণৰ দাম ক্ৰমে এক টকা আৰু পাঁচ সিকা আছিল। ১৩৩৫ খ্ৰীষ্টাব্দ চ'ত মাহত এই গ্ৰন্থখনৰ দ্বিতীয় সংস্কৰণ প্ৰকাশ পাইছিল। এই সংস্কৰণত ৪৯টা গীত আছিল।
এই সংকলনত সংকলিত গীতসমূহ হ'ল-
- বাগিছায় বুলবুলি তুই
- আমাৰে চোখ-ইশাৰায়
- বসিয়া বিজনে কেন একা মনে
- ভুলি কেমনে আজো যে মনে
- কেন কাঁদে পৰান কী বেদনায়
- মৃদুল বায়ে বকুল-ছায়ে
- কে বিদেশী বন-উদাসী
- কৰুণ কেন অৰুণ আঁখি
- এত জল ও-কাজল চোখে
- আসে বসন্ত ফুলবনে
- দুৰন্ত বায়ু পুৰবইয়াঁ
- চেয়ো না সুনয়না আৰ চেয়ো না
- পৰান-প্ৰিয়! কেন এলে অবেলায়
- সখি জাগো,ৰজনী পোহায়
- নিশি ভোৰ হল জাগিয়া
- এ বাসি বাসৰে আসিলে কে গো
- বসিয়া নদীকূলে এলোচুলে
- কেন দিলে এ কাঁটা যদি গো
- সখি, বলো বঁধুয়াৰে নিৰজনে
- নহে নহে প্ৰিয়, এ নয় আঁখি-জল
- এ আঁখি-জল, মোছ পিয়া
- কি হবে জানিয়া বল কেন জল নয়নে
- পৰদেশী বঁধুয়া, এলে কি এতদিনে
- কেন উচাটন মন পৰান এমন কৰে
- আসিলে এ ভাঙা ঘৰে কে মোৰ ৰাঙা অতিথি
- আজি দোল-পূৰ্ণিমাতে দুলবি তোৰা আয়
- ৰুমুঝুমু কে এলে নূপুৰ পায়
- আজি এ কুসুম-হাৰ সহি কেমনে
- গৰজে গম্ভীৰ গগনে কম্বু
- হাজাৰ তাৰাৰ হাৰ হয়ে গো দুলি
- অধীৰ অম্বৰে শুৰু-গৰজন
- ঝৰে ঝৰঝৰ কোন্ গভীৰ-গোপন ধাৰা
- হৃদয় যত নিষেধ হানে
- শুকাল মিলন-মালা আমি তবে যায়
- স্মৰণ-পাৰেৰ ওগো প্ৰেয়ি
- গহীন ৰাতে ঘুম কে এলে ভাঙাতে
- কোন শৰতে পূৰ্ণিমা চাঁদ
- জাগিলে ‘পাৰুল’ কি গো
- চৰণ ফেলি গো মৰণছন্দে
- নমো যন্ত্ৰপতি
- পুৰবেৰ তৰুণ অৰুণ
- কে শিবসুন্দৰ শৰৎ-চাঁদ-চুড়
- কাৰ নিকুঞ্জে ৰাত কাটায়ে
- কেন আন ফুল-ডোৰ
- কেমনে ৰাখি আঁখি-চাপিয়া
- কেন আসিলে যদি যাবে চলি
- সাজিয়াছ যোগী বল কাৰ লাগি
- মুসাফিৰ! মোছ্ এ আঁখি-জল
- এ নহে বিলাস বন্ধু
বুলবুল (২য় খণ্ড)
১৩৫৯ বঙ্গাব্দৰ জেঠ মাহৰ ১১ তাৰিখে (১৯৫২ চনৰ মে' মাহ) প্ৰমীলা নজৰুল ইছলামে কলিকতা-৬ৰ ৰাজেন্দ্ৰলাল ষ্ট্ৰীট ১৬ৰপৰা বুলবুল (দ্বিতীয় খণ্ড) শীৰ্ষক গীতৰ সংকলনখন প্ৰকাশ কৰে। গ্ৰন্থখনৰ বিতৰক আছিল ডি এম লাইব্ৰেৰী। দাম আছিল আঢৈ় টকা। গ্ৰন্থখনত ১০১টা গীত সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছিল। কবিৰ পত্নী প্ৰমীলা নজৰুল ইছলামে প্ৰকাশকৰ ভূমিকাত লিখিছে- “কবিৰ আধুনিক গীতবোৰ সংকলিত কৰি ‘বুলবুল’ (২য় খণ্ড) প্ৰকাশ কৰা হৈছে। খৰধৰকৈ প্ৰকাশ কৰাৰ ফলত কিছু ছপাৰ ভুল ৰৈ গৈছে। আশা কৰোঁ পৰৱৰ্তী সংস্কৰণত কোনো ভুল নাথাকিব। কিতাপখনৰ শেষ পৃষ্ঠাত কিছু সংশোধন দিয়া হৈছে। এই গীতৰ পুথিখনৰ আন এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য হ’ল কবিৰ পূৰ্বতে অপ্ৰকাশিত কিছু আধুনিক গীত আমি সন্নিৱিষ্ট কৰিবলৈ সক্ষম হৈছোঁ। নজৰুল-গীতি ভালপোৱাসকলৰ সমাদৰ পালে মই মোৰ প্ৰথম প্ৰচেষ্টা সফল হৈছে বুলি গণ্য কৰিম।"
বুলবুল (২য় খণ্ড)-ত সন্নিৱিষ্ট গীতসমূহ হ'ল:
- বুলবুলি নীৰব নাৰ্গিস-বনে
- বিদায়েৰ বেলা মোৰ ঘনায়ে আসে
- যাৰে হাত দিয়ে মালা দিতে পাৰ নাই
- আমি চিৰতৰে দুৰে চলে যাব
- সবাৰ কথা কইলে কবি
- ওৰে ডেকে দে দে লো
- নয়ন-ভৰা জল গো তোমাৰ
- আমি চাঁদ নহি, চাঁদ নহি অভিশাপ
- ভুল কৰে যদি ভালবেসে থাকি
- আমি আছি বলে দুখ পাও তুমি
- আৰ অনুনয় কৰিবে না কেউ
- মোৰা আৰ জনমে হংস-মিথুন
- গভীৰ ৰাতে জাগি খুঁজি তোমাৰে
- গভীৰ নিশীথে ঘুম ভেঙে যায়
- ৰূপেৰ দীপালি-উৎসৱ আমি দেখেছি
- এবাৰ যখন উঠবে সন্ধ্যাতাৰা - সাঁঝ আকাশে
- বলেছিলে, তুমি তীৰ্থে আসিবে
- ঘুমাইতে দাও শ্ৰান্ত ৰবি ৰে
- নূৰজাহান! নূৰজাহান
- ৰাজো বাঁশৰি বাজো বাঁশৰি
- বলৰে তোৰা ওৰে ও আকাশ-ভৰা তাৰা
- সেদিন ছিল কি গোধূলি-লগন
- মোৰ ভুলিবাৰ সাধনায় কেন সাধ বাদ
- আমাৰ ভুবন কান পেতে ৰয়
- আন গোলাপ-পানি
- কুহু কুহু কুহু কুহু কোয়েলিয়া
- প্ৰদীপ নিভায়ে দাও
- ৰেশমি ৰুমালে কবৰী বাঁধি
- নিশিৰাতে ৰিম্ ঝিম্ ঝিম্ বাদল-নূপুৰ
- ভোৰেৰ ঝিলেৰ জলে শালুক
- সন্ধ্যা নেমেছে আমাৰ বিজন ঘৰে
- আজো ফাল্গুণে বকুল কিংশুকেৰ বনে
- যখন আমাৰ গান ফুৰাবে
- ওগো সুন্দৰ তুমি আসিবে বলিয়া বনপথে পড়ে ঝৰি
- ঝুম ঝুম ঝুমৰা নাচ নেচে কে এল গো
- মনে পড়ে আজও সেই নাৰিকেল কুঞ্জ
- আমি পুৰব দেশেৰ পুৰণাৰী
- তেমনি চাহিয়া আছে নিশীথেৰ তাৰাগুলি
- নন্দন বন হতে কে গো ডাক মোৰে আধ-নিশীথে
- শাওণ ৰাতে যদি স্মৰণে আসে মোৰে
- কাবেৰী নদী- জলে কে গো বালিকা
- বসন্ত মুখৰ আজি
- তুমি সুন্দৰ, তাই চেয়ে তাকি প্ৰিয়
- তুমি প্ৰভাতেৰ সকৰুণ ভৈৰবী
- কেন মেঘেৰ ছায়া আজি চাঁদেৰ চোখে
- বন্ধু, আজো মনে ৰে পড়ে
- ধৰ্মেৰ পথে শহীদ যাহৰা
- তুমি আমাৰ সকালবেলাৰ সুৰ
- আগেৰ মতো আমেৰ ডালে বোলে ধৰেছে বউ
- তব মুখখানি খুঁজিয়া ফিৰি গো
- মোৰ গানেৰ কথা যেন আলোকলতা
- এই বিশ্বে আমাৰ সবাই চেনা
- কত দূৰে তুমি, ওগো আঁধাৰেৰ সাথী
- অনেক ছিল বলাৰ
- বন্ধু! দেখলে তোমায় বুকেৰ মাঝে
- বন-বিহঙ্গ! যাও ৰে উড়ে
- এ-কুল ভাঙে ও-কুল গড়ে
- উজান বাওয়াৰ গান গো এবাৰ
- যবে ভোৰেৰ কুন্দ-কলি মেলিবে আঁখি
- মোৰ স্বপ্নে যেন বাজিয়েছিলে কৰুণ ৰাগিণী
- আমি সন্ধ্যামালতী বন-ছায়া অঞ্চলে
- শাওণ আসিল ফিৰে; সে ফিৰে এল না
- বেদীয়া বেদীনী ছুটে আয়
- মোৰ প্ৰিয়া হবে, এস নাৰী
- ফুলেৰ জলসায় নীৰব কেন কবি
- নীলাম্বৰী শাড়ি পৰি
- আধো ৰাতে যদি ঘুম ভেঙে যায়
- আমায় নহে গো, ভালবাসা শুধু ভালবাস মোৰ গান
- দোলন-চাঁপা বনে দোলে
- জুঁই-কুঞ্জে বন-ভোমৰা কেন গুঞ্জে গুণ্গুন্
- মমতাজ! মমতাজ! তোমাৰ তাজমহল
- আমি জানি তব মন, আমি বুঝি তব ভাষা
- স্বপ্নে দেখি একটি নুতন ঘৰ
- ছড়ায়ে বৃষ্টিৰ বেলফুল
- ৰাঙা মাটিৰ পথে লো মাদল বাজে
- ৰিম্ ঝিম্ ৰিম্ ঝিম্ ঘন দেয়া বৰষে
- ওগো প্ৰিয়, তব গান
- কেমনে হইব পাৰ হে প্ৰিয়
- সাপুড়িয়া ৰে! বাজাও কোথায় সাপ খেলানোৰ বাঁশি
- নদীৰ স্ৰোতে মালাৰ কুসুম ভাসিয়ে দিলাম, প্ৰিয়
- শোক দিয়েছ তুমি হে নাথ
- হে অশান্তি মোৰ এস এস
- গান ভুলে যায় মুখ পানে চাই, সুন্দৰ হে
- মেঘলা নিশি-ভোৰে
- “চোখ গেল” “চোখ গেল” কেন ডাকিস ৰে
- পদ্মাৰ ঢেউ ৰে
- কত ফুল তুমি পথে ফেলে দাও, মালা. গাঁথ অকাৰণে
- আমি নহি বিদেশিনী
- মেঘ-মেদূৰ বৰবায় কোথা তুমি
- নিৰজন ফুলবনে এস পিয়া
- সেই মিঠে সুৰে মাঠেৰ বাঁশৰি বাজে
- (তুমি) শুনিতে চেয়ো না আমাৰ মনেৰ কথা
- গাঙে জোয়াৰ এল ফিৰে, তুমি এলে কই
- ৰুম্ ঝুম্ ঝুম্ ঝুম্ ৰুম্ ঝুম্ ঝুম্
- নিশি-পবন। ফুলেৰ দেশে যাও
- কোন সে সুদূৰ অশোক-কাননে বন্দিনী তুমি সীতা
- তব চলাৰ পথে আমাৰ গানেৰ পুল ছড়িয়ে যায় গো
- শুকনো পাতাৰ নূপুৰ বাজে দখিন বায়ে
- জানি, জানি প্ৰিয়, এ জীৱনে মিটিবে না সাধ
- বঁধু তোমাৰ আমাৰ এই যে বিৰহ
- পঞ্চ প্ৰাণেৰ প্ৰদীপ-শিখায়
গুল বাগিছা
এই গ্ৰন্থখনৰ প্ৰকাশক হৈছে গ্ৰেট ইষ্টাৰ্ণ লাইব্ৰেৰী। প্ৰথম সংস্কৰণ ১৯৩৩ চনৰ ২৭ জুন (১৩৪০ বঙ্গাব্দ) তাৰিখে প্ৰকাশ পাইছিল; দাম আছিল এক টকা। স্বদেশী মেগাফোন ৰেকৰ্ড কোম্পানীৰ স্বত্বাধিকাৰী তেওঁৰ ঘনিষ্ঠ বন্ধু জিতেন্দ্ৰনাথ ঘোষৰ নামত কবিয়ে গ্ৰন্থখন উৎসৰ্গা কৰিছিল। কিতাপখনৰ আৰম্ভণিতে কাজী নজৰুল ইছলামে ‘দুটি কথায়’ত লিখিছে,"দুই-এটাৰ বাহিৰে ‘গুল-বাগিছা’ৰ গীতসমূহ ‘স্বদেশী মেগাফোন ৰেকৰ্ড কোম্পানী’ৰদ্বাৰা ৰেকৰ্ডিং কৰা হৈছে। এই দয়াৰ বাবে মই তেওঁলোকৰ ওচৰত অশেষ ঋণী। ‘গুল-বাগিছা’ত বিভিন্ন শৈলীৰ গীত — যেনে, থুমৰি, গজল, দাদৰা, চৈতী, কাজৰী, স্বদেশী, কীৰ্তন, ভাটিয়ালি, আৰু ইছলামিক ভক্তিমূলক গীত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। সৌভাগ্যক্ৰমে ইতিমধ্যে প্ৰায় সকলো গীতেই জনপ্ৰিয় হৈছে। ... আশা কৰোঁ মোৰ আন গীতৰ পুথিৰ দৰে ‘গুল-বাগিছা’য়ো অনুকূল সমাদৰ লাভ কৰিব।"
এই গীতৰ পুথিখনত মুঠ ৮৮টা গীত আছিল। অন্তৰ্ভুক্ত কৰা গীতসমূহ হ'ল:
- গুল-বাগিছাৰ বুলবুলি আমি
- সোনাৰ মেয়ে, সোনাৰ মেয়ে!
- বকুল চাঁপাৰ বনে কে মোৰ
- আঁখি-বাৰি আঁখিতে থাক
- থাক ব্যথ হৃদয়ে
- ভুল কৰে কোন ফুলবিতানে
- পথ চলিতে যদি চকিতে
- কেন ফোটে কেন কুসুম ঝৰে ঝৰে যায়
- তোমাৰ কুসুম বনে আমি আসিয়াছি ভুলে
- কত কথা ছিল বলিবাৰ বলা হল না
- বুকে তোমায় নাই বা পেলাম
- বৃথা তুই কাহাৰ পৰে কৰিস্ অভিমান
- পিয়া পাপিয়া পিয়া বোলে
- চোখেৰ নেশাৰ ভালবাসা সে কি কভু থাকে গো
- এ কুঞ্জে পথ ভুলি কোন বুলবুলি আজ
- কোন কুসুমে তোমায় আমি
- পৰোঁ পৰোঁ চৈতালী-সাঁঝে কুসমী শাড়ি
- ঝুমকো-লতাৰ চিকন পাতায়
- বৰষ মাস যায় -সে নাহি আসে
- আমাৰ বিজন ঘৰে হেসে এল পথিক মুসফিৰ-বেশে
- ভেঙো না ভেঙো বঁধু তৰণ চামেলি-শাখা
- আসিলে কে গো বিদেশী
- এসো বঁধু ফিৰে এসো, ভোলো ভোলো অভিমান
- নাহি কেহ আমাৰ ব্যথাৰ সাথী
- মাধবী-লতাৰ আজি মিলন সখি
- আজি এ বাদল দিনে
- বাদল বায়ে মোৰ নিভিয়া গেছে বাতি
- মেঘেৰ হিন্দোলা দেয় পুব-হাওয়াতে দোলা
- সাধ জাগে মনে পৰজীৱনে
- আঁচলে হংস-মিথুন আঁকা
- অচেনা সুৰে অজানা পথিক
- হেৰি আজ শূন্য নিখিল
- কত কথা ছিল তোমায় বলিতে
- তুমি বৰ্ষায়-ঝৰা চম্পা
- অঝোৰ ধাৰায় বৰ্ষা ঝৰে সঘন তিমিৰ ৰাতে
- একলা ভাসাই গানেৰ কমল সুৰেৰ ৰাতে
- তোমাৰ আকাশে উঠেছিনু চাঁদ
- দুলিবি কে আয় মেঘেৰ দোলায়
- কোন দূৰে ও কে যায় চলে যায়
- ৰিমিঝিম্ ৰিমিঝিম্ ঐ নামিল দেয়া
- পাষাণ গিৰিৰ বাঁধন টুটে
- শেষ হল মোৰ ও জীৱনে ফুল ফোটাবাৰ পালা
- কাঁদিছে তিমিৰ-কুন্তলা সাঁজ
- আসে ৰজনী, সন্ধ্যামণিৰ প্ৰদীপ জ্বলে
- আজি কুসুম-দীপালি জ্বলিছে বনে
- দোপাটি লো, লো কৰবী, নাই সুৰভি, ৰূপ আছে
- বাসন্তী ৰং শাড়ি পৰোঁ
- এস এস ৰস-লোক-বিহাৰী
- তোমাদেৰ দান তোমাদেৰ বাণী
- যেন ফিৰে না যায় এসে আজ
- মদিৰ আৱেশে কে চলে ঢুলু ঢুলু - আঁখি
- নাচে সুনীল দৰিয়া, আজি দিল-দৰিয়া
- মহুয়া ফুলেৰ মদিৰ বাসে
- দুপুৰবেলাতে একলা পথে
- শিউলি-তলায় ভোৰবেলায়
- যৌবন-সিন্ধু টলমল টলমল
- চাৰু চপল পায়ে যায় যুৱতী গোৰী
- দুধে আলতায় ৰং যেন তাৰ সোনাৰ অঙ্গ ছেয়ে
- আমাৰ ভাঙা নায়েৰ বৈঠা ঠেলে
- বনে চলে বনমালী বনমালা দুলায়ে
- ঘন-ঘোৰ-মেঘ-ঘেৰা দুৰ্দিনে ঘনশ্যাম
- মোৰ পুষ্প-পাগল মাধবী-কুঞ্জে
- মনে যে মোৰ মনেৰ ঠাকুৰ
- এই দেহেৰই ৰঙমহলায়
- হে চিৰ-সুন্দৰ, বিশ্ব-চৰাচৰ
- উভয়ে কপোত-কপোতী উড়িয়া বেড়াই
- এ কোথায় - আসিলে হায় তৃষিত ভিখাৰি
- চম্পক-বৰণী টলমল তৰণী
- শিউলি ফুলেৰ মালা দোলে
- স্বদেশ আমাৰ! জানি না তোমাৰ
- স্বপ্নে দেখেছি ভাৰত-জননী
- দুৰন্ত দুৰ্মদ প্ৰাণ অফুৰান
- জগতে আজিকে যাৰা আগে চলে ভয়-হাৰা
- আমাৰ দেশেৰ মাটি
- গঙ্গা সিন্ধু নৰ্মদা কাবেৰী যমুনা ঐ
এই কিতাপখনৰ ইছলামিক গীতসমূহ হ’ল-
- এল শোকেৰ সেই মোহৰ্ৰম কাৰাবালাৰ স্মৃতি লয়ে
- বহিছে সাহাৰায় শোকেৰ “লু” হাওয়া
- ঈদজ্জোহাৰ চাঁদ হাসে ঐ
- তওফিক দাও খোদা ইস্লামে
- সাহাৰাতে ডেকেছে আজ বান, দেখে যা
- উম্মত আমি গুণাহগাৰ
- ফিৰি পথে পথে মজ্নু দীওয়ানা হয়ে।
- ভুবন-জয়ী তোৰা কি হায় সেই মুসলমান
- বাজিছে দামামা, বাঁধৰে আমামা
- খোদাৰ হবিব হলেন নাজেল
- মৰহাবা সৈয়দে মক্কী মদানী আল-আৰবী
- মোহাম্মদ মুস্তফা সাল্লে আলা
- তোমাৰি প্ৰকাশ মহান
চন্দ্ৰবিন্দু
ডি এম লাইব্ৰেৰীৰপৰা চন্দ্ৰবিন্দু গ্ৰন্থখন প্ৰথম প্ৰকাশ হৈছিল ১৩৩৮ বঙ্গাব্দৰ আহিন মাহত (১৯৩১ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত)। দাম আছিল দুটকা। গ্ৰন্থখন উৎসৰ্গা কৰা হৈছিল এই বুলি: "পৰম শ্ৰদ্ধেয় শ্ৰীমদ্ডাঠাকুৰ শ্ৰীযুক্ত শৰৎচন্দ্ৰ পণ্ডিত মহাশয়ৰ শ্ৰীচৰণকমলত।" পুত্ৰ বুলবুলৰ মৃত্যুৰ পাছত নজৰুলে চন্দ্ৰবিন্দুৰ বাবে প্ৰায় সকলো গীত ৰচনা কৰিছিল, এই সংকলনত মূলতঃ হাস্যৰসময়ী গীত সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছিল। গভীৰ শোকৰ মাজতো তেওঁৰ হাস্যৰস সৃষ্টিৰ ক্ষমতা আচৰিত। এই গ্ৰন্থখন ১৯৩১ চনৰ ১৪ অক্টোবৰত জব্দ কৰা হৈছিল। ১৯৪৫ চনৰ ৩০ নৱেম্বৰত যেতিয়া গ্ৰন্থখনৰ ওপৰত থকা নিষেধাজ্ঞা প্ৰত্যাহাৰ কৰা হয়, তেতিয়া ইয়াৰ দ্বিতীয় সংস্কৰণ নূৰ লাইব্ৰেৰীয়ে ১৩৫২ বঙ্গাব্দৰ ফাগুন মাহত (১৯৪৬)ত প্ৰকাশ কৰে। সেই সময়ত কিতাপখনৰ দাম চাৰে তিনিটকা নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল। এই সংকলনৰ আঠাইশটা গীত নজৰুলৰ হাস্যৰসময়ী গীত হিচাপে বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য। হাস্যৰসময়ী গীতসমূহে ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক চেতনা শিপাই থকা দেশপ্ৰেমমূলক আৱেগ আৰু তীব্ৰ ব্যংগ প্ৰকাশ কৰিছে।
এই সংকলনত সংকলিত গীতসমূহ হ'ল-
- আদি পৰম বাণী
- জয় বীণা বিদ্যাদায়িনী
- তুমি দুখেৰ বেশে এলে বলে
- আমি ভাই খ্যাপা বাউল
- ওহে ৰাখাল ৰাজ
- তুই লুকাবি কোথায় মা
- আমাৰ সকলি হৰেছ
- চল মন আনন্দ-ধাম
- নমো নমো নমঃ হে নটনাথ! জাগো জাগো শঙ্খ-চক্ৰ-গদা-পদ্মধাৰী!
- বন্দীৰ মন্দিৰে জাগো দেবতা
- জবা-কুসুম সঙ্কাশ ঐ
- পূজা-দেউলে মুৰাৰি
- তিমিৰ বিদাৰী অলখ-বিহাৰী
- নাহি ভয় নাহি ভয়
- কাৰা পাষাণ ভেদি জাগো
- আজি শৃঙ্খলে বাজিছে মাভৈ
- নীৰন্ধ্ৰ মেঘে মেঘে অন্ধ গগন
- জাগো হে ৰুদ্ৰ, জাগো ৰুদ্ৰাণী
- কেঁদে যায় দক্ষিণ হাওয়া
- ঐ পথ চেয়ে থাকি
- আজি পূৰ্ণশশী কেন মেঘে ঢাকা
- মৃদুল মন্দে মঞ্জুল ছন্দে
- এস এস তব যাত্ৰা-পথে
- প্ৰণমি তোমায় বন-দেবতা
- ফুলে ফুলে বন ফুলেলা
- শুক্লা জোৎস্না-তিথি
- কুসুম-সুকুমাৰ শ্যামল-তুন
- বন-বিহাৰিণী চপল হৰিণী
- নিশুতি ৰাতেৰ শশী
- তোৰ বিদায় বেলাৰ বন্ধুৰে
- ঘোৰ ঘনঘটা ছাইল গগন
- কেন কৰুণ সুৰে হৃদয-পুৰে
- কেন আসে কেন তাৰা চলে যায়
- জয় মৰ্ত্যৰে অমৃতবাদিনী
- জাগো জাগো বধূ জাগো নব-বাসৰে
- বনে বনে জাগে কি আকুল হৰষণ
- নয়নে ঘনাও মেঘ
- মালবিকা
- সুন্দৰ হে, দাও দাও
- তুষাৰ-মৌলি জাগো জাগো
- সন্ধ্যা-আঁধাৰে ফোটাও
- কে যাবি পাৰে আয় ত্বৰা কৰি
- বক্ষে আমাৰ কাবা’ৰ ছবি
- কমিক-গান
- শ্ৰীচৰণ-ভৰসা
- তৌবা
- তাকিয়া-নৃত্য
- হিতে বিপৰীত
- খিচুড়ি জন্তু
- যদি
- প্যাক্ট
- সৰ্দা-বিল্
- লীগ-অব-নেশন
- ডোমিনিয়ন ষ্টেটাস
- ‘দে গৰুৰ গা ধুয়ে’
- ৰাউণ্ড-টেবিল-কনফাৰেন্স
- সাহেব ও মোসাহেব
- ছুঁচোৰ কীৰ্তন
- সাইমন-কমিশনেৰ ৰিপোৰ্ট প্ৰথম ভাগ
- সাইমন-কমিশনেৰ ৰিপোৰ্ট [দ্বিতীয় ভাগ]
- প্ৰতিদ্বন্দ্বী
- প্ৰাথমিক শিক্ষা বিল
তথ্যসূত্ৰ
- ↑ (31 August 2013). Nazrul: The ever-shining beacon. The Daily Star
- ↑ Hossain, Quazi Motahar. (2000). Nazrul: An Evaluation. Nazrul Institute. পৃ. 55. ISBN 984-555-167-X
উৎস আৰু অনুজ্ঞাপত্ৰ
উৎস: অসমীয়া ৱিকিপিডিয়া। এই প্ৰবন্ধটো অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ “নজৰুল গীতি” প্ৰবন্ধৰ সংশোধন ৬৪০৪৭০ (৩০ ছেপ্তেম্বৰ ২০২৬)ৰ পৰা আনি অসমীয়া বিশ্বকোষৰ গাঁথনিলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হৈছে। মূল লেখকসকলৰ তালিকা সম্পাদনা-ইতিহাসত উপলব্ধ। পাঠ্য CC BY-SA 4.0।