ধনু(মাহ)

ধনু, ধনুস বা ধনুৰ্মাস (धनुर्मास) হিন্দু পঞ্জিকা, মালয়ালম পঞ্জিকা আৰু অন্যান্যৰ এটা মাহ।^১২ ই ধনু ৰাশিৰ সৈতে মিলে আৰু গ্ৰেগ’ৰিয়ান কেলেণ্ডাৰত ডিচেম্বৰৰ দ্বিতীয়াৰ্ধ আৰু জানুৱাৰী মাহৰ প্ৰায় প্ৰথমাৰ্ধৰ সৈতে দুয়োটা মাহত পৰে।^১

অন্য নাম

বৈদিক গ্ৰন্থত ধনু মাহক সাহা (IAST: Sahas) বুলি কোৱা হয়, কিন্তু এই প্ৰাচীন গ্ৰন্থসমূহত ইয়াৰ কোনো ৰাশি সম্পৰ্ক নাই।^৩ ধনু সৌৰ মাহটো হিন্দু লুনিসৌৰ কেলেণ্ডাৰত ইয়াৰ চন্দ্ৰ মাহ পৌষৰ সৈতে থাকে।^৪৫ ধনুত ভাৰত উপমহাদেশৰ বাবে শীতকাল। ইয়াৰ আগত বৃশ্চিক সৌৰ মাহ আৰু তাৰ পিছত মকৰ সৌৰ মাহ।^২

তামিল হিন্দু পঞ্জিকাত ধনু মাহক মাৰ্গজী বুলি কোৱা হয়।^১ ভাৰতৰ প্ৰাচীন আৰু মধ্যযুগীয় যুগৰ সংস্কৃত গ্ৰন্থসমূহে ধনুৰ সময়সীমাৰ বিষয়ে হিচাপ-নিকাচৰ ভিন্নতা আছে, ঠিক আন মাহৰ দৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, সূৰ্য সিদ্ধান্তত বৃশ্চিকৰ সময়কাল ২৯ দিন, ৭ ঘণ্টা, ৩৭ মিনিট আৰু ৩৬ ছেকেণ্ড বুলি গণনা কৰা হৈছে।^৫ ইয়াৰ বিপৰীতে আৰ্য সিদ্ধান্তই বৃশ্চিকৰ সময় ২৯ দিন, ৮ ঘণ্টা, ২৪ মিনিট আৰু ৪৮ ছেকেণ্ড বুলি গণনা কৰিছে।^৫

ধনুৰ্মা বা ধনুৰ মাহক চাপা মাস, কোদাণ্ড মাস, কৰ্মুকা মাস আদি নামেৰেও জনা যায়। সংস্কৃতত চাপা, কোডাণ্ড, কৰ্মুক আদি ধনুষৰ প্ৰতিশব্দ; অৰ্থাৎ ধনু। ই মাৰ্গশিৰা মাহ আৰু তামিল ভাষাত ইয়াক মাৰ্গাঝি মাছাম বুলিও কোৱা হয়। ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণই ভাগৱতত কৈছে, ‘মাসনাম মাৰ্গশীৰ্ষোহম’ ... অৰ্থাৎ ‘মাহবোৰৰ মাজত মই মাৰ্গশিৰা’। ধনুৰ্মাসক শূন্য মাস বুলিও কোৱা হয় কাৰণ ইয়াত সাধাৰণতে ঈশ্বৰীয় আৰু পৱিত্ৰ কাৰ্যৰ বাহিৰে আন কোনো কাম নকৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিয়া হয়।

জ্যোতিষৰ ৰাশি

ধনু ভাৰতীয় ৰাশিফল ব্যৱস্থাত জ্যোতিষৰ ৰাশিও আৰু ইয়াৰ ধনু ৰাশি(জ্যোতিষ)ৰ সৈতে মিল আছে।^৬

ব্যুৎপত্তি আৰু তাৎপৰ্য

এই মাহৰ সময়ছোৱা বিষ্ণুভক্তৰ বাবে অতিশয় শুভ বুলি গণ্য কৰা হয়। পুৰণি হিন্দু শাস্ত্ৰই এই মাহটো পৃথক কৰি ৰাখিছে যাতে সম্পূৰ্ণৰূপে ভক্তিমূলক কাম-কাজৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হয়। এই মাহত অন্যান্য অভক্তিমূলক কাম-কাজ (যেনে বিয়া, সম্পত্তি ক্ৰয় আদি) নিষিদ্ধ কৰা হৈছে যাতে কোনো ধৰণৰ অন্যমনস্কতা নোহোৱাকৈ কেৱল ঈশ্বৰৰ পূজাৰ প্ৰতি মনোযোগ দিব পাৰি। দক্ষিণ ভাৰতত বিশেষকৈ ধনুৰ মাহৰ সময়ত পতিত বৈকুণ্ঠ একাদশীয়ে হাজাৰ হাজাৰ ভক্তক আকৰ্ষণ কৰে। এই সময়ছোৱাত মন্দিৰসমূহে বিশেষ পূজা অনুষ্ঠিত কৰে।

শ্ৰীকৃষ্ণই ভাগৱত, কৈছে मासानां मार्गशीर्षोहम्। ১০.৩৫। এবছৰৰ ভিতৰত বিভিন্ন মাহৰ মাজত মাৰ্গশীৰ্ষ মাহত অধিক প্ৰকাশ পাওঁ।

পৰম্পৰা অনুসৰি ধনু মাহত দেৱতাসকলে ৰাতিপুৱাই সাৰ পায়। সূৰ্য উদয়ৰ ডেৰ ঘণ্টা আগৰ "ব্ৰাহ্ম মুহূৰ্ত"ৰ শুভ কালত শ্ৰীমহা বিষ্ণুৰ প্ৰতি বিশেষ প্ৰাৰ্থনা কৰে। এই মাহত ভক্তসকলে অতি সোনকালে ভগৱানৰ ওচৰত প্ৰাৰ্থনা কৰে। বিষ্ণুৰ পূজা কৰাৰ বাবে ধনুৰ্মা মাহক অতি বিশেষ মাহ বুলি গণ্য কৰা হয়।

ধনুৰ্মাস ফল শ্ৰুতিঃ এই শুভ কালত বিষ্ণুক এদিনতে পূজা কৰাটো ১০০০ বছৰ ভক্তিৰে বিষ্ণুক পূজা কৰাৰ সমান। এই মাহত ৰাতিপুৱা বুৰ মাৰি গা ধোৱাৰ বাবে ওচৰৰ হ্ৰদ, নদী আদিৰফালে লোৱা প্ৰতিটো খোজে অশ্বমেধযজ্ঞ কৰাৰ সমান পুণ্যৰ সৃষ্টি কৰে।

এই সময়ছোৱাত সূৰ্য ধনু ৰাশিত বা "धनुই"ত থাকে,^৭ সূৰ্য ধনু ৰাশিৰপৰা মকৰ ৰাশিলৈ যোৱা সময়ছোৱা বা "মক্ৰেৰা" ভাৰতত কাঙালৰ সময় বুলি গণ্য কৰা হয়।^৮ এই সময়ছোৱাত প্ৰাপ্য দৰিদ্ৰ আৰু ব্ৰাহ্মণক খুৱাই বা দান দিলে অৰ্থাৎ পুণ্যক অতিশয় পুণ্য প্ৰদান কৰা হয় বুলি বিশ্বাস কৰা হয়।^৯

অন্যান্য ব্যৱহাৰ

মংগল গ্ৰহৰ বাবেও ধনুছ হৈছে ডাৰিয়ান কেলেণ্ডাৰত দ্বিতীয় মাহ, যেতিয়া মংগল গ্ৰহৰপৰা দেখাৰ দৰে সূৰ্য্যই ধনু নক্ষত্ৰৰ পূব খণ্ড অতিক্ৰম কৰে।