দ্বিতীয় আফিং যুদ্ধ

দ্বিতীয় আফিং যুদ্ধ (ইংৰাজী ভাষা: Second Opium war) আছিল ব্ৰিটিছ আৰু ফৰাচী ভাষা সাম্ৰাজ্যই যুটীয়াভাৱে চীনৰ ছিং ৰাজবংশৰ বিৰুদ্ধে চলোৱা এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ সামৰিক অভিযান।^১ এই যুদ্ধ ১৮৫৬ চনৰ পৰা ১৮৬০ চনলৈ সংঘটিত হৈছিল। ইয়াক 'এৰো যুদ্ধ' বা 'ইংলো-ফ্ৰেন্স অভিযান' বুলিও জনা যায়। প্ৰথম আফিং যুদ্ধৰ অন্তত স্বাক্ষৰিত 'নানকিঙৰ সন্ধি'য়ে পশ্চিমীয়া শক্তিসমূহৰ বৰ্ধিত বাণিজ্যিক আকাংক্ষা সম্পূৰ্ণৰূপে পূৰণ কৰিব পৰা নাছিল, যাৰ ফলস্বৰূপে এই দ্বিতীয়খন যুদ্ধৰ সূত্ৰপাত হৈছিল।

যুদ্ধৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ

1. চুক্তিৰ পুনৰীক্ষণৰ দাবী: ব্ৰিটেইন, ফ্ৰান্স আৰু আমেৰিকাই চীনৰ সমগ্ৰ ভূখণ্ডত বিদেশীক ভ্ৰমণ আৰু বাণিজ্যৰ সুবিধা দিয়া, আফিং ব্যৱসায় সম্পূৰ্ণ বৈধ কৰা আৰু বেইজিঙত বিদেশী ৰাষ্ট্ৰদূত স্থাপনৰ দাবী জনাইছিল। ছিং চৰকাৰে নিজৰ সাৰ্বভৌমত্ব ৰক্ষাৰ স্বাৰ্থত এই দাবী নাকচ কৰিছিল।
2. এৰো' জাহাজৰ ঘটনা: ১৮৫৬ চনত চীনা বিষয়াসকলে গুৱাংঝৌত 'এৰো' নামৰ এখন ব্ৰিটিছ-পঞ্জীভুক্ত (কিন্তু চীনা মালিকানাধীন) জাহাজ জব্দ কৰে আৰু ইয়াৰ কৰ্মচাৰীসকলক পাইৰেচীৰ (জলদস্যুতা) সন্দেহত গ্ৰেপ্তাৰ কৰে। ব্ৰিটেইনে ইয়াক ব্ৰিটিছ পতাকাৰ প্ৰতি চূড়ান্ত অপমান বুলি গণ্য কৰি আক্ৰমণৰ অজুহাত হিচাপে লয়।
3. ফৰাচী পাদুৰীৰ হত্যা: ফ্ৰান্সে এই যুদ্ধত অংশগ্ৰহণ কৰাৰ প্ৰধান কাৰণ আছিল ১৮৫৬ চনত গুৱাংঝিত আগষ্ট চাপডেলেইন নামৰ এজন ফৰাচী খ্ৰীষ্টান মিছনেৰীক চীনা কৰ্তৃপক্ষই মৃত্যুদণ্ড প্ৰদান কৰা ঘটনাটো। ফ্ৰান্সে ইয়াৰ প্ৰতিশোধ ল'বলৈ ব্ৰিটেইনৰ সৈতে হাত মিলায় আৰু যুদ্ধত লিপ্ত হয়।

যুদ্ধৰ গতিধাৰা

১৮৫৭ চনৰ শেষৰ ফালে ব্ৰিটিছ আৰু ফৰাচী যুটীয়া বাহিনীয়ে গুৱাংঝৌ আক্ৰমণ কৰি দখল কৰে। ১৮৫৮ চনত মিত্ৰবাহিনীয়ে উত্তৰলৈ অগ্ৰসৰ হৈ ডাগু দুৰ্গ দখল কৰে আৰু চীনক তিয়ানজিনৰ সন্ধি স্বাক্ষৰ কৰিবলৈ বাধ্য কৰে।

পিছে চীনৰ সম্ৰাট জিয়ানফেঙে চুক্তিৰ চৰ্তসমূহ মানি ল'বলৈ অস্বীকাৰ কৰাত আৰু ব্ৰিটিছ ৰাষ্ট্ৰদূতক বেইজিঙত প্ৰৱেশত বাধা দিয়াত যুদ্ধ পুনৰ আৰম্ভ হয়। ১৮৬০ চনত মিত্ৰবাহিনীয়ে বৃহৎ সেনাদল লৈ পোনচাটেই ৰাজধানী বেইজিঙলৈ অগ্ৰসৰ হয়। তেওঁলোকে বেইজিং দখল কৰে আৰু চীনৰ আটাইতকৈ বিখ্যাত আৰু ঐতিহ্যমণ্ডিত পুৰণি গ্ৰীষ্মকালীন প্ৰাসাদ লুটপাত কৰি জ্বলাই দিয়ে। এই ধ্বংসলীলা চীনৰ ইতিহাসৰ অন্যতম ক’লা অধ্যায় হিচাপে বিবেচিত হয়।^২

ফলাফল আৰু বেইজিঙৰ চুক্তি

১৮৬০ চনত চীন চূড়ান্তভাৱে পৰাস্ত হয় আৰু আত্মগোপন কৰা সম্ৰাটৰ ভাতৃয়ে বাধ্য হৈ বেইজিঙৰ চুক্তি স্বাক্ষৰ কৰে। এই চুক্তিৰ প্ৰধান চৰ্তসমূহ আছিল:

1. তিয়ানজিনৰ সন্ধিৰ অনুমোদন: পূৰ্বৰ সন্ধিৰ চৰ্তসমূহ বলৱৎ কৰা হয় আৰু ১১ খন নতুন বন্দৰ বিদেশী বাণিজ্যৰ বাবে মুকলি কৰা হয়।
2. আফিঙৰ বৈধকৰণ: চীনত আফিং আমদানি আৰু ব্যৱসায় সম্পূৰ্ণৰূপে আইনী স্বীকৃতি লাভ কৰে, যিয়ে চীনা সমাজৰ ভয়াবহ ক্ষতি সাধন কৰে।
3. কউলুন হস্তান্তৰ: হংকং দ্বীপৰ উপৰিও ইয়াৰ বিপৰীতে থকা কউলুন উপদ্বীপৰ এটা বৃহৎ অংশ ব্ৰিটেইনক চিৰদিনৰ বাবে অৰ্পণ কৰা হয়।^৩
4. খ্ৰীষ্টান ধৰ্মপ্ৰচাৰৰ অধিকাৰ: মিছনেৰীসকলক সমগ্ৰ চীনত ধৰ্মপ্ৰচাৰ আৰু সম্পত্তি ক্ৰয় কৰাৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰা হয়।
5. ক্ষতিপূৰণ: ব্ৰিটেইন আৰু ফ্ৰান্সক বৃহৎ পৰিমাণৰ যুদ্ধৰ ক্ষতিপূৰণ (প্ৰায় ৮০ লাখ টায়েল ৰূপ) আদায় দিয়া হয়।

প্ৰভাৱ

দ্বিতীয় আফিং যুদ্ধই চীনৰ ছিং ৰাজবংশৰ ৰাজনৈতিক আৰু সামৰিক দেউলীয়া অৱস্থা পুনৰবাৰ প্ৰমাণ কৰিলে। এই যুদ্ধৰ পৰাজয়ে বিদেশী শক্তিসমূহক চীনৰ আভ্যন্তৰীণ পৰিক্ৰমাত প্ৰত্যক্ষভাৱে হস্তক্ষেপ কৰাৰ পথ প্ৰশস্ত কৰিলে। অৱশ্যে, এই পৰাজয়ৰ এক ঐতিহাসিক পৰিণামো আছিল; ই চীনৰ বৌদ্ধিক সমাজক নিজৰ প্ৰযুক্তিগত আৰু সামৰিক অনগ্ৰসৰতাৰ বিষয়ে গভীৰভাৱে সজাগ কৰি তুলিলে, যিয়ে পৰৱৰ্তী সময়ত চীনৰ আধুনিকীকৰণৰ উদ্দেশ্যে আত্ম-সবলীকৰণ আন্দোলন আৰম্ভ কৰাৰ মূল অনুপ্ৰেৰণা হিচাপে কাম কৰিছিল।