জৈন দৰ্শন

ভাৰতীয় দৰ্শনৰ ইতিহাসত জৈন দৰ্শন (ইংৰাজী- Jainism) এক অতি প্ৰাচীন আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰা। শ্ৰমণ পৰম্পৰাৰপৰা উদ্ভৱ হোৱা এই দৰ্শন বেদৰ প্ৰামাণ্যক অস্বীকাৰ কৰা নাস্তিক বা অৱৈদিক দৰ্শনসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম।^১ জৈন ধৰ্ম আৰু দৰ্শনৰ মূল আধাৰ হৈছে ২৪ গৰাকী তীৰ্থংকৰৰ উপদেশ, যাৰ ভিতৰত প্ৰথমগৰাকী আছিল ঋষভনাথ আৰু চতুৰ্বিংশতিতম তথা অন্তিমগৰাকী আছিল বৰ্ধমান মহাবীৰ।^২ প্ৰাচীন ভাৰতত জৈন ধৰ্মৰ যথেষ্ট প্ৰভাৱ আছিল। আনকি ভাৰতৰ ইতিহাস চালে দেখা যায় যে, বহুকেইজন ৰজাও জীৱনৰ শেষলৈ মায়া-মোহ এৰি জৈন ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত মৌৰ্য বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাতা চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্য অন্যতম।

জৈন দৰ্শনৰ মূল তত্ত্বসমূহ

জৈন দৰ্শনৰ তাত্ত্বিক দিশটো অত্যন্ত গভীৰ আৰু যুক্তিনিৰ্ভৰ। ইয়াৰ প্ৰধান সিদ্ধান্তসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ'ল:

• জীৱ আৰু অজীব: জৈন দৰ্শন এক দ্বৈতবাদী দৰ্শন। সমগ্ৰ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডক দুটা মূল ভাগত ভগোৱা হৈছে— জীৱ (যেনে আত্মা বা চেতনা) আৰু অজীব (যেনে জড় পদাৰ্থ, আকাশ, কাল, ধৰ্ম আৰু অধৰ্ম)। জীৱৰ স্বাভাৱিক অৱস্থা হৈছে অনন্ত জ্ঞান, অনন্ত দৰ্শন, অনন্ত শক্তি আৰু অনন্ত আনন্দ।^৩
• অনেকান্তবাদ: এইটো জৈন দৰ্শনৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ জ্ঞানতাত্ত্বিক অৱদান। অনেকান্তবাদ অনুসৰি, বাস্তৱতা বা সত্যৰ একাধিক ৰূপ আছে। কোনো এটা বস্তুৰ অনন্ত গুণ বা পৰ্যায় থাকে, আৰু সাধাৰণ মানুহে তাৰ সকলো দিশ একেলগে জানিব নোৱাৰে। সেয়েহে, সকলো জ্ঞান আপেক্ষিক আৰু বহুমুখী।
• স্যাদবাদ: অনেকান্তবাদৰ আধাৰতেই স্যাদবাদ গঢ় লৈ উঠিছে। ইয়াৰ অৰ্থ হ'ল প্ৰতিটো উক্তি বা বিচাৰ এক বিশেষ দৃষ্টিকোণৰপৰাহে সত্য। সেয়েহে কোনো কথা চূড়ান্ত বা নিশ্চিতভাৱে নোকোৱাকৈ 'স্যাৎ' (অৰ্থাৎ 'হ'ব পাৰে' বা 'এক নিৰ্দিষ্ট দৃষ্টিকোণৰ পৰা') শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰাৰ পোষকতা কৰা হয়। ই চিন্তা আৰু মতবাদৰ ক্ষেত্ৰত একপ্ৰকাৰৰ বৌদ্ধিক সহনশীলতাৰ শিক্ষা দিয়ে।

নৈতিকতা আৰু আধ্যাত্মিক পথ

জৈন দৰ্শন কেৱল তাত্ত্বিক নহয়, ই এক গভীৰ ব্যাৱহাৰিক আৰু নৈতিক জীৱনপ্ৰণালীৰো নিৰ্দেশনা দিয়ে।

• ত্ৰিৰত্ন: মোক্ষ বা মুক্তি লাভৰ বাবে জৈন দৰ্শনত তিনিটা মাৰ্গ নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে:
  • সম্যক দৰ্শন: তীৰ্থংকৰসকলৰ বাণী আৰু তত্ত্বৰ প্ৰতি শুদ্ধ বিশ্বাস।
  • সম্যক জ্ঞান: জীৱ, অজীব আদি তত্ত্বসমূহৰ প্ৰকৃত আৰু শুদ্ধ জ্ঞান।
  • সম্যক চৰিত্ৰ: জ্ঞান আৰু বিশ্বাসক নিজৰ কৰ্ম আৰু আচৰণত প্ৰতিফলিত কৰা।
• পঞ্চ মহাব্ৰত: সম্যক চৰিত্ৰৰ অন্তৰ্গত জৈন সন্ন্যাসী আৰু গৃহস্থৰ বাবে পাঁচটা কঠোৰ ব্ৰত পালনৰ নিৰ্দেশ আছে:
  • অহিংসা: মন, বাক্য আৰু কৰ্মৰে কোনো জীৱক কষ্ট নিদিয়া। ই জৈন দৰ্শনৰ সৰ্বোচ্চ আৰু আটাইতকৈ কঠোৰ নীতি।
  • সত্য: সদায় মিছা নোকোৱা আৰু সঁচা কথা কোৱা।
  • অস্তেয়: চুৰি নকৰা বা আনৰ বস্তু বিনা অনুমতিত নোলোৱা।
  • ব্ৰহ্মচৰ্য: ইন্দ্ৰিয় সংযম বা পৱিত্ৰ জীৱন-যাপন কৰা।
  • অপৰিগ্ৰহ: পাৰ্থিৱ বস্তুৰ প্ৰতি আসক্তি ত্যাগ কৰা আৰু প্ৰয়োজনতকৈ বেছি সা-সম্পত্তি জমা নকৰা।

কৰ্মবাদ আৰু মোক্ষ

জৈন কৰ্মবাদ আন ভাৰতীয় দৰ্শনতকৈ কিছু পৃথক। ইয়াত 'কৰ্ম'ক একপ্ৰকাৰৰ সূক্ষ্ম জড় পদাৰ্থ (পদ্গল) হিচাপে গণ্য কৰা হয়, যি মানুহৰ কামনা আৰু আসক্তিৰ ফলত আত্মাৰ সৈতে লাগি ধৰে। এই কৰ্মৰ আৱৰণেই আত্মাক তাৰ প্ৰকৃত স্বৰূপ উপলব্ধি কৰাত বাধা দিয়ে।

যেতিয়া এজন ব্যক্তিয়ে নিজৰ নৈতিক আচৰণ আৰু তপস্যাৰ জৰিয়তে পুৰণি কৰ্মবোৰ ধ্বংস কৰে (যাক নিৰ্জৰা বোলা হয়) আৰু নতুন কৰ্মৰ প্ৰৱেশ বন্ধ কৰে (যাক সংবৰ বোলা হয়), তেতিয়াই তেওঁ 'মোক্ষ' লাভ কৰে। মোক্ষপ্ৰাপ্ত আত্মাই জন্ম-মৃত্যুৰ চক্ৰৰপৰা মুক্ত হৈ তাৰ স্বাভাৱিক অনন্ত আনন্দ আৰু জ্ঞান লাভ কৰে।