মকৰন্দ সাৰিণী

মকৰন্দ সাৰিণী হৈছে বাৰাণসীত বাস কৰা ভাৰতীয় জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানী-গণিতজ্ঞ মকৰন্দ (আনুমানিক ১৪৩৮-১৪৭৮)ৰদ্বাৰা ৰচিত সংস্কৃত জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ তালিকা গ্ৰন্থ। সংস্কৃত জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান সাহিত্যত এনে তালিকা গ্ৰন্থক সাৰিণী বা কোষ্ঠক বুলি কোৱা হয়।(সাৰিণী শব্দটোক শিথিলভাৱে অনুবাদ কৰা হ’ব পাৰে “ধাৰা, পথ, ৰেখা”।) সংস্কৃতত ৰচিত এনে গ্ৰন্থসমূহৰ ভিতৰত ই অন্যতম জনপ্ৰিয়।^১

গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্যসমূহ

মকৰন্দ সাৰিণীয়ে সৌৰপক্ষক অনুসৰণ কৰে। এইটোৱেই হৈছে প্ৰায় অষ্টম শতিকাৰ সূৰ্য্যসিদ্ধান্তৰ পুনৰীক্ষণত সন্নিৱিষ্ট মাজনিশা যুগৰ ব্যৱস্থা।^১ ইয়াৰ প্ৰতিফলন ঘটে মৌলিক প্ৰাচলসমূহৰ মানৰ পছন্দত, যেনে আকাশী পদাৰ্থৰ বিপ্লৱ-সংখ্যা আৰু ফলস্বৰূপে গড় বেগৰ মান। মকৰন্দ সাৰিণীৰ আন এক অনন্য বৈশিষ্ট্য হ’ল ইয়াৰ বিভিন্ন তালিকাৰ বাবে গছ-গছনি বিষয়ক সংস্কৃত কাৰিকৰী শব্দৰ ব্যৱহাৰ। গড় অৱস্থান বৃদ্ধি কৰা তালিকাখনক বাটিকা (বাগিছা) আৰু গড় সময়ৰ এককৰ বাবে কেলেণ্ডাৰ দিন/সময় দিয়া তালিকাখনক গুচ্চা (ফুল, ফুল) বুলি কোৱা হৈছে। বল্লী-স (লতা) আৰু সৌৰভাং (সুগন্ধ, সুগন্ধি) নামৰ টেবুল আছে। আন বেছিভাগ সাৰিণী বা কোষ্ঠকাৰ তুলনাত মকৰন্দ সাৰিণীৰ গ্ৰন্থৰ আৰম্ভণিতে এটা আমন্ত্ৰণমূলক পদ্যৰ বাহিৰে আন কোনো পদ্যৰ সংলগ্ন কৰা হোৱা নাই।^১

বিষয়বস্তু

অন্যান্য বিষয়ৰ লগতে কিতাপখনত তলত দিয়া বিষয়সমূহৰ সৈতে জড়িত তালিকা আছে:^২

• তিথিৰ শেষ মুহূৰ্ত, আৰু যোগ
• সূৰ্য, চন্দ্ৰ আৰু পাঁচটা তাৰাগ্ৰহ যথা কুজ (মংগল), বুধ (বুধ), গুৰু (বৃহস্পতি), শুক্ৰ আৰু শনিৰ গড় দ্ৰাঘিমাংশ,
• আকাশী পদাৰ্থসমূহৰ প্ৰতিটোৰ মণ্ডফল (কেন্দ্ৰৰ সমীকৰণ),
• পঞ্চ গ্ৰহৰ সংযোগৰ সমীকৰণ,
• ৰাশি আৰু নক্ষত্ৰ (সাতাইশটা নক্ষত্ৰ)ত সৌৰ প্ৰৱেশৰ মুহূৰ্ত (সংকৰ্মণ)
• সূৰ্য্যৰ অৱনতি (ক্ৰান্তি)
• চন্দ্ৰৰ অক্ষাংশ (শৰ, 'বিক্ষেপ)। চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্যগ্ৰহণৰ গণনাৰ বাবে সূৰ্য, চন্দ্ৰ আৰু পৃথিৱীৰ ছাঁ-শঙ্কু (ভুচ্চায়া, ভূৰ্ভা)ৰ কৌণিক ব্যাস (বিম্বা)।

টীকাভাষ্য

মকৰন্দ সাৰিণীৰ ওপৰত বহুসংখ্যক টীকা প্ৰচলিত হৈ আছে। এই ধাৰাবাহিকসমূহে কেতিয়াবা কামৰ বিশদ উদাহৰণৰ সৈতে টেবুলসমূহ কেনেকৈ ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে তাৰ বিশদ নিৰ্দেশনা প্ৰদান কৰে। তলত এই ধাৰাবাহিকসমূহৰ আংশিক তালিকাহে দিয়া হ'ল।^১

• হুণ্ডিৰাজৰ মকৰন্দপাঞ্চাংগোপাপত্তি (১৫৯০)
• দিবাকৰৰ মকৰন্দবিৱৰণ (১৬০৬)
• হৰিকৰ্ণৰ মকৰন্দপদ্ধতিকাৰিকা (১৬১০)
• পুৰুষোত্তম ভট্টৰ অভিনৱতমৰাস(অনুমাণিক ১৬১০ )
• বিশ্বাথৰ মকৰন্দোদাহৰণ ( ১৬১২/১৬৩০)
• মৰেশ্বৰৰ মকৰন্দটিপ্পাণ (১৬২২ খ্ৰীষ্টাব্দ)
• ক্ষেমংকৰ মিশ্ৰৰ সুবোধকা (১৬৩২)
• কৃপাৰাম মিশ্ৰৰ মকৰন্দকাৰিকা (১৮১৫)
• নীলাম্বৰ ঝা (জন্ম ১৮ জুলাই ১৮২৩)
• জীৱননাথ ঝাৰ উদাহৰণ (অনুমাণিক ১৮৪৬/১৯০০)