প্ৰশস্তপাদ

প্ৰশস্তপাদ (সংস্কৃত ভাষা: प्रशस्तपाद ) আছিল এজন প্ৰাচীন ভাৰতীয় দাৰ্শনিক। তেওঁ পদাৰ্থ-ধৰ্ম-সংগ্ৰহ (পদাৰ্থৰ ধৰ্ম সংকলন) আৰু কণাদৰ বৈশেশিক সূত্ৰৰ ওপৰত প্ৰশস্তপাদ ভাষ্য শীৰ্ষক টীকা (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২য় শতিকা) ৰচনা কৰিছিল; দুয়োখন গ্ৰন্থই পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ বিস্তৃত কিতাপ। এই গ্ৰন্থসমূহত প্ৰশস্তপদে গতিৰ ধৰ্মৰ বিষয়ে আলোচনা কৰিছে।^১ গংগানাথ ঝাই ১৯১৬ চনত প্ৰকাশিত প্ৰশস্তপাদ ভাষ্য অনুবাদ কৰিছিল।^২ প্ৰশস্ত বা প্ৰশস্তৰ অৰ্থ হ'ল প্ৰশংসিত বা প্ৰশংসনীয় বা প্ৰশংসা কৰা।^৩

দয়ানন্দ সৰস্বতীয়ে লিখিছে যে কণাদৰ সূত্ৰ আৰু প্ৰশস্তপাদৰ পদাৰ্থধৰ্মসংগ্ৰহত ন্যায় ব্যৱস্থাৰ বিশেষ প্ৰভাৱ দেখা নাযায়।^৪ প্ৰশস্তপাদ ভাষ্য আচলতে ধাৰাবাহিক নহয় বৰঞ্চ বৈশেশিক ধাৰাৰ নীতিৰ এক স্বতন্ত্ৰ সংকলন।^৫ বৈশেশিক পদৰ সংজ্ঞা দিয়া লক্ষণাৱলী আৰু ন্যায় ঈশ্বৰবাদৰ পদ্ধতিগত বিৱৰণী নব্য ন্যায় বিদ্যালয়ৰ উদয়নাচাৰ্যই কিৰণাৱলী লিখিছিল যিখন প্ৰশস্তপাদ ভাষ্যৰ টীকা।^৬

প্ৰশস্তপাদক আংশিকভাৱে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ শতিকাৰ দ্বিতীয়াৰ্ধ বুলি ক'ব পাৰি।^৭ বৈশেশিক দৰ্শনে চৌবিশটা গুণ বা গুণক স্বীকৃতি দিয়ে যিবোৰ পদাৰ্থৰ অন্তৰ্নিহিত; ইয়াৰ ভিতৰত কণাদে তালিকাভুক্ত কৰা সোতৰটা গুণ আৰু সাতটা গুণ – গুৰুত্ব, দ্ৰৱত্ৱ, স্নেহ, ধৰ্ম, অধৰ্ম, শব্দ আৰু সংস্কাৰ - প্ৰশস্তপাদে যোগ কৰা। ব্যুমশেখৰৰ ব্যোমাৱতী, শ্ৰীধৰৰ ন্যায়কণ্ডলি, উদয়নৰ কিৰণাৱলী আৰু শ্ৰীবৎসৰ লীলাৱতী তেওঁৰ ৰচনাৰ সুপৰিচিত টীকা।^৮

প্ৰশস্তপাদ বুলিলে এনে এক প্ৰকাৰৰ উপলব্ধি বুজোৱা হয় যিটো হৈছে কোনো সত্তাৰ সঠিক ৰূপ (স্বৰূপ)ৰ সৰল অন্তৰ্দৃষ্টি (আলোচন), যিটো হৈছে ইয়াৰ নিৰ্দিষ্ট সাৰ্বজনীনসমূহৰ জ্ঞানৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা অবিভাজিত (অবিভক্তম) সমগ্ৰতাৰ আশংকা। এয়াই প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়। তেওঁ দীগনাগৰ পৰা পৃথক, যাৰ বাবে জ্ঞানৰ নিৰ্ণায়কসমূহ প্ৰদত্তৰ ওপৰত জাপি দিয়া বিষয়ভিত্তিক নিৰ্মাণ, আৰু গঠনমূলক জ্ঞান কোনো উপলব্ধি নহয়; প্ৰশস্তপাদ যি এজন বাস্তৱবাদী আছিল, তেওঁ কয় যে নিৰ্ধাৰিত পদাৰ্থসমূহ বাস্তৱৰ বস্তুনিষ্ঠ উপাদান আৰু ইয়াৰ ধাৰণাগত সহ-সম্পৰ্কীয়সমূহ আন্তঃব্যক্তিগত কল্পকাহিনী নহয়।^৯ প্ৰশস্তপাদে পদাৰ্থক বৈশিষ্ট্যৰ অধিকাৰী হিচাপে পুনৰ সংজ্ঞায়িত কৰি ব্ৰহ্মাণ্ডীয় আৰু ধাৰণাসমূহৰ যুক্তিসংগত মাত্ৰা পৃথক কৰি নতুন টাৰ্ফ মুকলি কৰিছিল। তেওঁৰ ধাৰাবাহিকে বৈশেশিক সূত্ৰক ছাঁ পেলাইছিল আৰু পিছৰ টীকাসমূহৰ মূল বাহন হৈ পৰিছিল।^১০ প্ৰশস্তপাদত পৃথিৱী, পানী, বায়ু আৰু অগ্নিৰ দ্ৰৱণক ইহঁতৰ পাৰমাণৱিক উপাদানৰ দ্বাৰা বৰ্ণনা কৰা হৈছে যদিও মহাকাশক বাদ দিয়া হৈছে কাৰণ মহাকাশ অপাৰমাণৱিক। পৰমাণুৰ সংযুক্ত আৰু বিচ্ছেদৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁ উচ্চ ইচ্ছা বা ক্ৰমক সাৰ্বজনীন বিসৰ্জনৰ পথ প্ৰদৰ্শক নীতি হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰে যিয়ে পৰমাণুৰ প্ৰাকৃতিক কৰ্মক অতিক্ৰম কৰে।^১১

কণাদে ঈশ্বৰক প্ৰত্যক্ষভাৱে উল্লেখ কৰা নাই যদিও প্ৰশস্তপাদে ঈশ্বৰক বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ কাৰণ হিচাপে দেখে^১২ কিন্তু ঈশ্বৰে কেনেকৈ সৃষ্টি কৰে সেই বিষয়ে ব্যাখ্যা কৰা নাই।^১৩