থোইবি

মইৰাং থোইবি (পুৰণি মেইতেই ভাষা: মইলাং থোইপি) বা ইৱাংলন থোইবি (পুৰণি মণিপুৰী: ইৱাংলন থোইপি) প্ৰাচীন মইৰাং কংগলেইৰল কিংবদন্তিৰপৰা খম্বা থোইবি কাহিনীৰ মূল চৰিত্ৰ।^১২ প্ৰাচীন মইৰাং ৰাজ্যৰ এগৰাকী ৰাজকুমাৰী।^৩ তাই ৰজাৰ কন্যা নহয়। বৰং তাই ৰজাৰ কনিষ্ঠ ভাতৃ চিংখু আখুবাৰ কন্যা আৰু সেয়েহে মইৰাঙৰ ৰজা চিংখু তেলহেইবাৰ ভ্ৰাতৃত্ববোধৰ ভতিজী।^৪৫৬ খুমান খাম্বা নামৰ এজন দুখীয়া অনাথ ৰাজকুমাৰে থোইবিৰ প্ৰেমত পৰে। ^২৭৫৬ "থোইবি" শব্দৰ অৰ্থ হৈছে "পূৰ্ণতা" বা "সৌন্দৰ্য্য আৰু সাফল্যৰ সম্পূৰ্ণতা।" "^৮

প্ৰাথমিক জীৱন

খামনুক সাক্ষাৎ কৰা

এদিন ৰাজকুমাৰী থোইবিয়ে মৈৰাঙৰ বজাৰলৈ আহিল। খামনু নামৰ ছোৱালী এজনীয়ে কাঠ বিক্ৰী কৰি থকা দেখি তাইৰ লগত বন্ধুত্ব কৰিলে, তাইক খাদ্য আৰু গহনা দি। পিছৰবাৰ থোইবি বজাৰলৈ গ’লে খামনুক আকৌ লগ পালে আৰু আন সঙ্গীসকলৰ সৈতে লোকটক হ্ৰদত মাছ মাৰিবলৈ মাতিলে। ৰাজকুমাৰী আৰু তাইৰ বন্ধুসকলে বিলত মাছ ধৰিবলৈ যোৱা কথা শুনি ৰজাই ৰাজ্যৰ সকলো মানুহকে বিলৰপৰা আঁতৰি থাকিবলৈ আদেশ দিলে। খামনুৱে ভায়েক খাম্বাক এই বিষয়ে ৰাজকীয় আদেশ ক’লে। পাছদিনা তাই তাক ঘৰতে এৰি থৈ গ’ল।^৯

খাম্বাক সাক্ষাৎ কৰা

সেই নিশা খাম্বাই এটা সপোন দেখিছিল। সেই সপোনত দেৱী আয়াংগলেইমা (হয়তো পান্থোইবি বা কইৰেন লেইমা ) খামনুৰ ৰূপত তেওঁৰ ওচৰলৈ আহি তেওঁক শাক-পাচলি ল’বলৈ ক’লে। খাম্বাই সাৰ পাই নিজৰ সপোনটোৰ কথা ভাবিলে। থাংজিং দেৱতাই তেওঁক বিশ্বাস কৰাইছিল যে তেওঁ সঁচাকৈয়ে তেওঁৰ ভনীয়েক খামনুক জাগ্ৰত জীৱনত দেখিছে। গতিকে তেওঁ নাও এখনত উঠি বিলৰপৰা নামি গ’ল। কিন্তু তেওঁ ভুল দিশলৈ গ’ল। থাংজিঙে পাহাৰৰ ওপৰত ডাৱৰ বিয়পাই দিলে, আৰু এটা ধুমুহা আহিল, যিয়ে খাম্বাৰ নাওখন থোইবি আৰু তাইৰ বন্ধুসকলৰ মাছ ধৰা ভ্ৰমণৰফালে উৰুৱাই দিলে। থোইবিয়ে খাম্বাক তাইৰ ওচৰত থিয় হৈ থকা দেখিলে। তাই খামনুক সুধিলে যে ৰাজ আদেশ অমান্য কৰা অচিনাকি মানুহজনক চিনি পায় নেকি? খামনুৱে না ক’লে। খাম্বাই কি কৰিব নাজানিলে। ভনীয়েকৰ মাত শুনি সি ওচৰলৈ গ’ল। থোইবিয়ে দেখিলে যে খাম্বা সুদৰ্শন, পুৰুষসুলভ, পেশীবহুল, আৰু ভাল ফেশ্বন। খম্বাও থোইবিৰ সৌন্দৰ্য্য আৰু গ্লেমাৰ দেখি আচৰিত হৈছিল। কাহিনী অনুসৰি তেওঁলোক প্ৰেমিক হোৱাটো ভগৱানৰ ইচ্ছা আছিল। খামনুৱে চিন্তিত হৈ পৰিল যে তাইৰ ভায়েক অবাধ্যতাৰ শাস্তি পাব পাৰে। থোইবিয়ে লক্ষ্য কৰিলে খামনুৰ কাপোৰত থকা কাপোৰ এটুকুৰা খাম্বাৰ মূৰৰ পোছাকৰ লগত মিল আছে। খামনুক দিয়া ব্ৰেচলেট পিন্ধি থকা খাম্বায়ো দেখিলে। পিছত খামনুৱে স্বীকাৰ কৰে যে তেওঁ খাম্বাৰ সৈতে সম্পৰ্ক আছে। থোইবি খাম্বাৰ প্ৰতি দয়ালু হৈ পৰিল। তাই তাক ভাল খাদ্য দিলে। তাই তাক ঘৰলৈ যাবলৈ ক’লে, ৰজাই তেওঁৰ আদেশ ভংগ কৰাৰ আগতেই যে হ্ৰদটোলৈ কোনো পুৰুষ নাহে।^১০

তাইৰ প্ৰেমিকক শপত

ৰাজকুমাৰী থোইবি খামনুৰ ঘৰলৈ গৈছিল। উত্তৰফালে (উকোক্লেল) পোষ্টটোৰ ওচৰত ৰঙা কাপোৰ এখনত থোইবি বহিল। পুৰণি ঘৰৰ বেৰবোৰ গাঁতেৰে ভৰি পৰিছিল। গতিকে খাম্বাই মেটৰ ভিতৰত লুকাই থাকিল। থোইবিয়ে খামনুক মেটৰ কথা সুধিলে। খামনুৱে কৈছিল যে ই খুমান পোকপাৰ দেৱতাৰ পূজাস্থলী। গতিকে থোইবিয়ে সুধিলে যে তাই দেৱতাক প্ৰাৰ্থনা কৰিব পাৰিবনে? তাই বিচাৰিছিল তাৰ আশীৰ্বাদ। থোইবিয়ে ভালকৈয়ে জানিছিল যে খাম্বা তাত লুকাই আছে, কিন্তু তাই লুকাই থকাৰ ভাও ধৰিলে। তাই দেৱতাক ডাঙৰকৈ প্ৰাৰ্থনা কৰিলে যাতে তাইক ঘৰত নিতৌ পূজা কৰিবলৈ অনুমতি দিয়ে। খম্বাই তাইৰ মাতটো শুনিলে। সি ডাঙৰকৈ হাঁহিলে। থোইবিয়ে ক’লে যে ভগৱানে কথা কৈছে। তাই বাৰাণ্ডাত ওলাই আহিল। ইফালে খাম্বাই ভনীয়েকক বজাৰলৈ পঠিয়াই দিলে কিছু ফল-মূল আনিবলৈ। খামনুৰ অনুপস্থিতিত থোইবিয়ে খাম্বাক উপহাৰ উপহাৰ দিলে। দুয়োজনে খুমান পকপাৰ দেৱতাৰ আগত শপত খাই নিজকে বান্ধি লৈছিল। সোণৰ ব্ৰেচলেট এটা ডুবাই থোৱা পানী খালে। চিৰদিনৰ বাবে প্ৰেমিক-প্ৰেমিকা হৈ থকাৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰিছিল। এই শপতৰ পিছত থোইবিয়ে খামনুক "ভগ্নী" বুলি সম্বোধন কৰে।^১০১১

কিংবদন্তি নৃত্য

ৰজাই খাম্বাক খুন্তক লেইৰয় হাঞ্জাবা (ফুল কৃষি মন্ত্ৰী) নাম দিছিল। পাহাৰৰপৰা ফুল গোটোৱাটো তেওঁৰ কৰ্তব্য আছিল।^১২ থোইবিয়ে খাম্বাক লগত লৈ যাবলৈ সুস্বাদু খাদ্য প্ৰস্তুত কৰিছিল। তাই খাদ্যখিনি পাতৰ গোট এটাত বান্ধি দিলে। তাই সাতবিধ ৰেচমেৰে বান্ধি দিলে। থাংজিঙৰ কৃপাত খাম্বাই অনা এটা ফুলৰ পাহিও ভাঙি যোৱা নাছিল। খাম্বাৰ উভতি অহাৰ লগে লগে থোইবিয়ে ভৰি ধুই তেওঁক ফল-মূল আগবঢ়ালে।^১৩ প্ৰথাগত ৰীতি-নীতিৰদিনা খাম্বাই প্ৰথমে থাংজিংক নিজৰ ফুল আগবঢ়ায়। ইয়াৰ পিছত খাম্বাই ৰজাক, ৰাণীক, আৰু তাৰ পিছত মইৰাঙৰ উচ্চ বিষয়াসকলক ফুলবোৰ দিলে। ফুলকেইটাক লৈ সকলোৱে সুখী হৈ পৰিল। খাম্বাক উপহাৰ দিলে।^১৪ খাম্বা আৰু থোইবিয়ে থাংজিঙৰ পৱিত্ৰ মন্দিৰৰ আগত নাচিছিল। নৃত্যৰ সময়ত চোৱা মানুহবোৰে আনন্দত চিঞৰি উঠিল। অৱশেষত খাম্বা আৰু থোইবিয়ে থাংজিঙৰ আগত আঁঠু লৈছিল।^১৫

নিৰ্বাসন

থোইবিৰ দেউতাকে তাইক নোংবান কংগাম্বাক বিয়া কৰাবলৈ ক’লে। তাই না বুলি ক’লে। তাইৰ দেউতাকৰ খং উঠিল আৰু সি ক'লে, "এই দুষ্ট ছোৱালীজনীৰ পিতৃ হোৱাতকৈ মই সন্তানহীন হোৱাটোৱেই ভাল হ'ম।" তেওঁ নিজৰ মন্ত্ৰী হাঞ্জাবাক থোইবিক কাবাৱ মুখিয়ালক ৰূপ আৰু সোণৰ বিনিময়ত বিক্ৰী কৰিবলৈ ক’লে। তেওঁ তাইক কাবাৱ মুখিয়াললৈ নিৰ্বাসিত কৰিলে। তাইক আৰু চাবলৈ মন নগ’ল। থোইবিয়ে খম্বাক ঘটা কথাটো ক’লে। তাৰ স্বাৰ্থত তাই কাবাৱলৈ নিৰ্বাসিত হ’ব লগা হ’ল। তাই খাম্বাক তাইক পাহৰি নাযাবলৈ ক’লে। নিৰ্বাসনৰদিনা তাই ইমান জোৰেৰে কান্দিছিল যে তাইৰ বজ্ৰপাতৰ দৰে শব্দ হৈছিল। ৰাণী আৰু তেওঁৰ সকলো দাসীয়েও কান্দিলে। মন্ত্ৰী হাঞ্জাবাই তাইক লৈ গ’ল কাবাৱলৈ। বাটত তাই খাম্বাক লগ পালে। যোৱা সুখৰ দিনবোৰ মনত পেলাই সি তাইৰ লগত কান্দিলে। দুয়ো প্ৰেমিক-প্ৰেমিকাৰে অনুভৱ কৰিলে বিচ্ছেদৰ বেদনা।^১৬ খাম্বাই থোইবিক খোজ কাঢ়ি যোৱাৰ সময়ত ভৰ দিব পৰাকৈ এটা লাখুটি দিলে। বাটত থোইবিয়ে ষ্টাফটো ৰাস্তাৰ কাষত ৰোপণ কৰিলে। খাম্বাৰ প্ৰতি বিশ্বাসী হৈ থাকিলে ই ফুল গজা আৰু জীৱন্ত, পাতল গছ হোৱাটো তাইৰ কামনা কৰিছিল। তাই ৰাস্তাৰ কাষৰ শিল এটাও চিহ্নিত কৰিলে। অৱশেষত তাই কাবাৱ পালেহি। কিন্তু কাবাৱৰ মুখ্য তামুৰাকঁপাই থোইবিৰ প্ৰতি দুখ পাইছিল। তাইক আলহী হিচাপে ৰাখিছিল। থোইবি মুখিয়ালৰ কন্যা চাংনিং কানবিৰ বন্ধু হৈ পৰিল। কিন্তু কাবাৱৰ দুষ্ট মহিলাসকলে চাংনিঙক থোইবিক চাকৰৰ দৰে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ বুজাই দিলে। থোইবিক মাছ ধৰিবলৈ আৰু খৰি গোটাবলৈ পঠিওৱা হৈছিল। থোইবি নিজৰ কামত ব্যস্ত আছিল। অৱশ্যে তাই সদায় সপোন দেখিছিল যে খাম্বা তাইৰ লগত আছে। থাংজিঙে তাইৰ ওপৰত কৰুণা কৰিলে। জীয়েকৰপৰা থোইবিয়ে কৰা কঠোৰ ব্যৱহাৰৰ কথা শুনি মুখ্য তামুৰাকঁপাই সকলো মহিলাক এখনকৈ কাপোৰ বোৱাবলৈ ক’লে। চাংনিঙে থোইবিক অবাধ সন্তান বুলি কয় কাৰণ থোইবিয়ে কংগম্বাক বিয়া কৰাব বিচৰা নাছিল। চাংনিঙে জানিছিল যে কংম্বা পেশীবহুল, আকৰ্ষণীয় আৰু বিখ্যাত পূৰ্বপুৰুষৰ পুত্ৰ। তাই কংগম্বাক ভাল মানুহ বুলি গণ্য কৰিছিল। জীয়েকৰ কথা শুনি তামুৰকঁপাই জীয়েকৰ ওপৰত খং উঠিল। সি তাইক আঘাত কৰিবলৈ ওলাইছিল যদিও থোইবিয়ে তাক বাধা দিলে। ভদ্ৰমহিলা দুগৰাকীয়ে নিজৰ কাপোৰ বৈছিল। চাংনিঙে থোইবিৰ প্ৰতি ঈৰ্ষা কৰিছিল। ৰাতি চাংনিঙে থোইবিৰ কাপোৰত পোৰকুপাইন কুইলেৰে ফুটা কৰি পেলালে। পিছত থোইবিয়ে দেখিলে তাই কি কৰিলে। অৱশ্যে তাই সকলো ফুটা মেৰামতি কৰি কাপোৰখন আগৰ তুলনাত আৰু অধিক ধুনীয়া কৰি তুলিলে। তমুৰাকঁপাই থোইবিৰ কাপোৰখন বৰ ভাল পাইছিল। নিজৰ ছোৱালীৰ কাপোৰখন পেলাই দিলে। এদিন থোইবিয়ে তাইৰ তাঁতশালত কাম কৰি থাকোঁতে বতাহ এজাকে তাইৰফালে ছাই বোৱাইছিল। তাই গম পাইছিল মৈৰাঙৰপৰা বতাহ আহিছে। তাইৰ মৰমৰ খাম্বা আৰু গৃহ চহৰৰ কথা মনত পেলাই তাই কান্দিলে। থাংজিঙে দেউতাকৰ হৃদয়খন কোমল কৰি পেলালে। তাইক ঘূৰাই আনিবলৈ মানুহ পঠালে। অৱশ্যে তাৰে এজন আছিল কংয়ম্বা, যাক তেওঁ ঘৰলৈ যোৱাৰ পথত থোইবিক বিয়া কৰাবলৈ ক’লে। থোইবিয়ে কাবাৱ মুখিয়ালৰ পৃষ্ঠপোষক দেৱতাক প্ৰাৰ্থনা কৰিছিল। মুখ্য তামুৰাকপাক তেওঁৰ এই সদয়তাৰ বাবে ধন্যবাদ জনায়। বাটত তাই সেই শিলটো দেখিলে, যাৰ ওপৰত তাই খাম্বাৰ প্ৰতি বিশ্বাসী হোৱাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি লিখিছিল। তাই তাক প্ৰাৰ্থনা কৰি তাৰ ওপৰত সোণ-ৰূপ আগবঢ়ালে। তাই ৰোপণ কৰা খাম্বাৰ লাখুটিডাল দেখিলে। ফুল গজিছিল আৰু জীৱিকাৰ পথ হৈ পৰিছিল,পাতল গছ।^১৭

কংয়ম্বাৰপৰা পলায়ন

যেতিয়া থোইবি ঘৰলৈ উভতি যোৱাৰ পথত আছিল, তেতিয়া তাইৰ বাবে অপেক্ষা কৰি আছিল তাইৰ প্ৰেমিক আংগম নংবান কংগমবা। আংগোম নংবান কংগাম্বাই তেওঁৰ চকীদাৰসকলক সুধিলে যে ৰাজকুমাৰী থোইবি আহি আছে নেকি? ভালদৰে চোৱাৰ পিছত সিহঁতে চিঞৰি উঠিল, "লো, প্ৰিন্সেছ বেণ্ডত আছে।" থোইবিয়ে চিঞৰ শুনিলে। তাই সংগীসকলক নিৰ্দেশ দিলে যে মানুহজন খাম্বা হ’লে তাইৰ ওচৰত কিন্তু মানুহজন কংম্বা হ’লে বহু দূৰত বহিব লাগে। খাম্বা নহয়, কংগম্বা আছিল। অৱশ্যে তাই আগবাঢ়ি গ’ল। তাই তাৰ লগত বন্ধুত্বপূৰ্ণ ভাও ধৰিলে। তাই কংম্বাৰ দখলৰ ৰেড কাৰ্পেটত বহিল। অৱশ্যে তাই কংয়ম্বা আৰু নিজৰ মাজত এটা লাঠি ৰাখিলে। তাই তাক খাবলৈ ফল বিচাৰিলে। কংয়ম্বাই তাইৰ ফল আনিলে। কিন্তু তাই ফল নাখালে। কাবাৱৰপৰা দীঘলীয়া যাত্ৰাৰ বাবে তাই অসুস্থ হোৱাৰ ভাও ধৰিলে। কংম্বা চিন্তিত হৈ পৰিল। তাই কংম্বাবাক তাইক তাৰ ঘোঁৰাত উঠিবলৈ দিবলৈ ক’লে। সি মান্তি হ’ল। গতিকে থোইবিয়ে কংম্বাৰ ঘোঁৰাত উঠিল। কংম্বাম্বাই থোইবিৰ পেলাংকিনত উঠিছিল। হঠাতে থোইবি ঘোঁৰাত উঠি খাম্বাৰ ঘৰৰফালে লৰচৰ কৰিলে। খম্বাই দীৰ্ঘদিনীয়া নিৰ্বাসনৰপৰাই তাইক নিজৰ ঘৰত লগ পাইছিল। তেওঁলোকৰ পুনৰ মিলনৰ বাবে কান্দিছিল। ছোৱালী এজনীক ঠগ খাইছে বুলি কংয়ম্বাৰ খং উঠিল। তেওঁ ৰজাৰ মন্ত্ৰীসকলক কাম কৰিবলৈ ক’লে। মন্ত্ৰী থংলেন আৰু মন্ত্ৰী নংথলবাই খাম্বা আৰু থোইবিক শত্ৰুৰপৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ মানুহ পঠিয়াইছিল। বিষয়টো ৰজাৰ সন্মুখত ৰাজদৰবাৰত ৰখা হ’ল। ৰজাই বৰশীৰ বিচাৰ কৰি সমস্যাটো সমাধান কৰিব বিচাৰিছিল। কথাৰ মাজতে এজন বুঢ়া মানুহ আহিল ৰজাক লগ ধৰিবলৈ। বুঢ়াজনে তেওঁক ক’লে যে খোইৰেণ্টাক নামৰ ঠাই এখনত এটা হিংস্ৰ বাঘ গাঁৱৰ মানুহৰ বাবে এক বৃহৎ ভাবুকি। ৰজাই মন সলনি কৰিলে। তেওঁ কয় যে বাঘটোক ব্যৱহাৰ কৰি কি কৰিব সেইটো সিদ্ধান্ত ল’ব। তেওঁ কয় যে বাঘ হত্যা কৰা সেই ব্যক্তিজনে ৰাজকুমাৰী থোইবিক বিয়া কৰাব পাৰে।^১৮

বিবাহ আৰু মৃত্যু

খাম্বাই মানুহ খোৱা বাঘটোক হত্যা কৰিলে। খাম্বা আৰু থোইবিয়ে মৈৰাঙৰ ৰজাৰদ্বাৰা উচ্চ অৱস্থাত বিবাহপাশত আবদ্ধ হয়। এদিন খাম্বাই ভাবিলে থোইবি তেওঁৰ প্ৰতি বিশ্বাসী নেকি? তাইৰ সতীত্ব পৰীক্ষা কৰিব বিচাৰিছিল সি। এদিন-ৰাতি তেওঁ ঘৰৰপৰা আঁতৰি যাত্ৰা কৰাৰ অভিনয় কৰিছিল যদিও গোপনে সোনকালে উভতি আহিছিল। অচিনাকি মানুহৰ বেশ লৈ সি থোইবিৰ কোঠাৰ বেৰৰ মাজেৰে ঠেলি এটা ঠেলি দিলে। সি থোইবিক জোকাই আছিল। এই সকলোবোৰ কথা থোইবি গম পোৱা নাছিল। গতিকে, তাই ভাবিলে যে সেইটো কোনো অচিনাকি মানুহে কৰিছে। তাইৰ খং উঠিল। তাই অচিনাকি মানুহজনক খুন্দা মাৰিবলৈ বেৰৰ মাজেৰে বৰশী এটা ঠেলি দিলে। খাম্বা গুৰুতৰভাৱে আহত হয়। সি তাইক ফোন কৰিলে। থোইবিয়ে তাৰ মাতটো জানিছিল। লগে লগে তাই বাহিৰলৈ ওলাই আহি তাক কঢ়িয়াই ভিতৰলৈ লৈ গ’ল। খাম্বাৰ মৃত্যু হৈছিল। তাই অত্যন্ত স্তম্ভিত হৈ পৰিল। তেওঁৰ মৃত্যুৰ আগতে তাই একেটা বৰশীৰে তেওঁৰ ওপৰত নিজকে হত্যা কৰিছিল। খাম্বা আৰু থোইবি এজন দেৱ-দেৱীৰ অৱতাৰ। মহাকাব্য অনুসৰি তেওঁলোকক থাংজিং দেৱতাই পঠিয়াইছিল। স্বাভাৱিক মৰ্ত্যলোক সত্তাৰ দৰে নহয়, থাংজিং দেৱতাই তেওঁলোকক দীৰ্ঘায়ু আৰু সন্তানৰ সুখৰপৰা বঞ্চিত কৰিছিল।^১৯

জনপ্ৰিয় সংস্কৃতিত

• ''খম্বা থোইবি জাগৈ' নামৰ বিখ্যাত লোকনৃত্যটো প্ৰথমে এবুধৌ থাংজিং মন্দিৰৰ চৌহদত খুমান খাম্বা আৰু তেওঁৰ লেডী লাভ থোইবীয়ে পৰিৱেশন কৰে। এতিয়া মণিপুৰৰ লোকনৃত্যৰ জনপ্ৰিয় ৰূপ।^{২০২১২২২৩}
• মইৰাং থোইবি, এ ডৰেন্দ্ৰজিতৰ ৰচনা কৰা সাহিত্যিক গ্ৰন্থ লেখকৰ প্ৰথম তিনিখন গ্ৰন্থৰ ভিতৰত অন্যতম।^২৪
• মইৰাং থোইবি, বিখ্যাত মহাকাব্য খম্বা থোইবিৰ নায়ক।^২৫২৬

আৰু চাওক

• খাম্বা আৰু থোইবি