পয়াসী

পয়াসী বা পেছি প্ৰাচীন ভাৰতৰ বৌদ্ধ আৰু জৈন গ্ৰন্থত উল্লেখ থকা এজন কিংবদন্তি ৰজা। এই কিংবদন্তিবোৰত তেওঁ এজন বস্তুবাদী হিচাপে দেখা দিয়ে যিয়ে আত্মাৰ অস্তিত্ব নাই বুলি প্ৰমাণ কৰাৰ কেইবাটাও পৰীক্ষাৰ নিৰ্দেশ দিয়ে। এজন জৈন বা বৌদ্ধ সন্ন্যাসীয়ে তেওঁক বিতৰ্কত ভুল প্ৰমাণ কৰে, আৰু তেওঁক তেওঁলোকৰ বিশ্বাসলৈ ধৰ্মান্তৰিত কৰে।

কিংবদন্তি

কোনো অন্য-জগত নাই, পিতৃ-মাতৃৰ পৰা নহয় আন কোনো ধৰণে পুনৰ্জন্ম হোৱা সত্ত্বাও নাই, ভাল কাম বা বেয়া কামৰ ফলো নাই। পয়সি, বৌদ্ধ কিংবদন্তি পয়াসি-সুত্তান্তত^১

বৌদ্ধ আৰু জৈন কিংবদন্তি অনুসৰি পেছিয়ে আত্মাৰ অস্তিত্ব নাই বুলি প্ৰমাণ কৰিবলৈ কেইবাটাও কঠোৰ পৰীক্ষাৰ নিৰ্দেশ দিছিল। উদাহৰণস্বৰূপে, তেওঁৰ মৃত্যুৰ পিছত তেওঁৰ আত্মা কেনেকৈ উৰি যাব পাৰে, সেইটো চাবলৈ তেওঁ এজন চোৰক পিতলৰ পাত্ৰ এটাত, তাৰ ওপৰত পিতলৰ ঢাকনি এখন ছীল কৰি, জীৱন্তে পেলাই দিছিল। বৌদ্ধ আৰু জৈন গ্ৰন্থত আন মানুহে আত্মাৰ অস্তিত্ব অস্বীকাৰ কৰিবলৈ এনে পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা চলোৱাৰ একেধৰণৰ বিৱৰণী উল্লেখ আছে। এই সকলোবোৰ বিৱৰণীত বৌদ্ধ বা জৈন সন্ন্যাসীয়ে আত্মাৰ অস্তিত্ব অস্বীকাৰ কৰা ব্যক্তিজনক বিতৰ্কত পৰাস্ত কৰে। যেনে- হৰিভদ্ৰৰ সমৰাইচ্চা কাহিনীত পিংগকেশা নামৰ এজন ব্যক্তিয়ে কৈছে যে মৃত্যুদণ্ডৰ শাস্তি পোৱা এজন ডকাইতক ছীল কৰা লোহাৰ পাত্ৰত ভৰাই থোৱা হৈছিল, কিন্তু তেওঁৰ মৃত্যুৰ পিছত কোনো আত্মা পাত্ৰটোৰ পৰা উৰি যোৱা দেখা নগ’ল। জৈন সন্ন্যাসী বিজয়-সিংহই এই যুক্তি খণ্ডন কৰি কয় যে, একেদৰেই শংখ উৰুৱাই দিয়া যন্ত্ৰ এটাক লোহাৰ পাত্ৰত ভৰাই থোৱা হৈছিল, কিন্তু যেতিয়া তেওঁ শংখ উৰুৱাইছিল, তেতিয়া শব্দটো বাহিৰত শুনা গৈছিল যদিও বন্ধ পাত্ৰটোৰ পৰা নিৰ্গত হোৱা দেখা পোৱা নগ’ল। এনে কাহিনী লেখকসকলে তেওঁলোকৰ মতবাদক প্ৰচাৰৰ বাবে ৰচনা কৰা যেন লাগে, আৰু ইয়াৰ কোনো ঐতিহাসিক ভিত্তি নাই।^২

উইলেম বলিৰ মতে, কিংবদন্তিটোৰ বৌদ্ধ আৰু জৈন সংস্কৰণৰ তুলনা কৰিলে দেখা যায় যে এটা আনটোৰ পৰা ধাৰ লোৱা হোৱা নাই: দুয়োটা কিংবদন্তিৰ উৎপত্তি এটা সাধাৰণ প্ৰাচীন আৰু জনপ্ৰিয় কিংবদন্তিৰ পৰা হোৱা যেন লাগে।^৩

জৈন কিংবদন্তি

পেছিৰ কাহিনী (পেছি-কহানায়ং বা প্ৰদেশী-কথানক) ৰায়-পাসেনিয়াৰ সূত্ৰ,^৪ যি শ্বেতাম্বৰ নিয়মৰ এটা অংশ। মহাবীৰে তেওঁৰ শিষ্য গোয়ামাক এই কাহিনীটো এনেদৰে বৰ্ণনা কৰিছে (সংস্কৃত নাম বন্ধনীত):^৪

শেষ জন্মত সূৰিয়াভা (সূৰ্য্যৰ আভা) দেৱতাৰ জন্ম হৈছিল চেয়াবিয়া (সেতব্য বা শ্ৰাৱস্তি^৫)ৰ বস্তুবাদী শাসক পেছি (প্ৰদেশিন) হিচাপে। এদিন বৈৰাগী ৰাজকুমাৰ কেছি (কেশিন)ক লগ পায়। দেহৰ পৰা স্বাধীন আত্মাৰ অস্তিত্বক লৈ দুয়োজনে বিতৰ্কত লিপ্ত হয়। কেছিয়ে পেছিক বস্তুবাদ ত্যাগ কৰিবলৈ পতিয়ন নিয়াইছিল। পেছি এজন ধৰ্মপৰায়ণ সাধাৰণ জৈন হৈ পৰিল, আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ কাম-কাজ আৰু তেওঁৰ ৰাণীসকলৰ প্ৰতি মনোযোগ দিয়া বন্ধ কৰি দিলে। তেওঁৰ ৰাণী সূৰিয়াকান্তাই অৱহেলিত অনুভৱ কৰি আত্মহত্যা কৰে। তাৰ পিছত সোহমকপ্পাত সূৰিয়াভা দেৱতা হিচাপে পেছিৰ পুনৰ জন্ম হয়। মহাবীৰে গোৱামাক কয় যে পেচিয়ে তেওঁৰ পৰৱৰ্তী আৰু অন্তিম জন্মত চূড়ান্ত মুক্তি লাভ কৰিব।^৪

বৌদ্ধ কিংবদন্তি

দীঘ্ঘ নিকায়ৰ পয়াসী-সুত্তান্তত পয়াসী আৰু কুমাৰ কাচ্ছাপৰ মাজত হোৱা এটা সংলাপ দেখা যায়।^৬ পয়াসীয়ে কয় যে, পৰলোক নাই আৰু কৰ্মৰ কোনো পৰিণতি নাথাকে। তাৰ পিছৰ বিতৰ্কত কাচ্ছাপে তেওঁৰ যুক্তি খণ্ডন কৰে। উদাহৰণ স্বৰূপে পয়াসীয়ে কৈছে যে মৃত্যুশয্যাত থকা আত্মীয়ক পৰলোকৰ পৰা ঘূৰি আহিবলৈ বা বাৰ্তা পঠিয়াবলৈ অনুৰোধ কৰিছিল যদিও কোনো সঁহাৰি নাপালে। কাচ্ছাপে যুক্তি দিছে যে:^৭

• আত্মীয়সকলৰ "নাৰকীয় ৰক্ষক" সকলৰ পৰা উভতি অহাৰ অনুমতি নাছিল।
• তেওঁলোকে ঘূৰি আহিব নিবিচাৰিলে কাৰণ এই জগততকৈ মৃত্যুৰ পিছৰ জীৱন ভাল আছিল।
• এটা ঐশ্বৰিক দিন আৰু ৰাতি এশ মানৱ বছৰৰ সমান, গতিকে পয়াসীয়ে ইমান সোনকালে সঁহাৰি আশা কৰা উচিত নহয়।

পয়াসীয়ে তৱতীমস দেৱতাৰ অস্তিত্বক লৈ সন্দেহ কৰে। কাচ্ছাপে তেওঁক এজন অন্ধ মানুহৰ লগত তুলনা কৰে যিয়ে সূৰ্য আৰু চন্দ্ৰৰ অস্তিত্ব অস্বীকাৰ কৰে কাৰণ তেওঁ সেইবোৰ দেখা নাপায়।^৮

পয়াসীয়ে প্ৰশ্ন কৰে যে যদি পৰলোক ভাল হয়, তেন্তে ধৰ্মপৰায়ণ লোকে নিজকে হত্যা কৰি বৰ্তমানৰ জীৱন শেষ নকৰে কিয়। কাছচাপে এজন ব্ৰাহ্মণৰ গৰ্ভৱতী দ্বিতীয় পত্নীৰ উদাহৰণ দাঙি ধৰিছে, যিগৰাকী মৃত্যুশয্যাত আছিল। প্ৰথম পত্নীৰ পৰা ব্ৰাহ্মণৰ পুত্ৰই তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰ দাবী কৰিছিল। দ্বিতীয় পত্নীয়ে ব্ৰাহ্মণৰ মৃত্যুৰ আগতে নিজৰ পুত্ৰক পৃথিৱীলৈ অনাৰ আশাত, উত্তৰাধিকাৰ দাবী কৰি পেট কাটি পেলালে। এই মূৰ্খ কামৰ বাবেই তাইৰ মৃত্যু হ’ল: মৃত্যুৰ পিছৰ জীৱন লাভৰ বাবে অকালতে নিজকে হত্যা কৰা ব্যক্তিয়েও একেধৰণৰ আচৰণ কৰিব।^৯

তাৰ পিছত পয়াসীয়ে আত্মাৰ অস্তিত্ব নাই বুলি প্ৰমাণ কৰিবলৈ দোষী সাব্যস্ত হোৱা অপৰাধীৰ ওপৰত কৰা কেইবাটাও পৰীক্ষাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰে:^১০

• এবাৰ তেওঁ এজন অপৰাধীক এটা টেকেলিত পেলাই দিলে, ঢাকনিখন বন্ধ কৰি দিলে আৰু টেকেলিটো গৰম কৰি দিলে। মানুহজনৰ মৃত্যুৰ সময়ত তেওঁ ঢাকনিখন খুলি দিছিল যদিও কোনো আত্মাই পলায়ন কৰা দেখা নাপালে। কাছচাপে যুক্তি আগবঢ়ায় যে, পয়াসীৰ দাসসকলে তেওঁৰ জীৱিত আত্মাক দেখা নাপায়, সেয়েহে তেওঁ মৃত মানুহৰ আত্মাক দেখাৰ আশা কৰা উচিত নহয়।^১১
• এবাৰ তেওঁ এজন অপৰাধীক ওজন কৰি ডিঙি চেপি হত্যা কৰিছিল আৰু তাৰ পিছত পুনৰ ওজন কৰিছিল। অপৰাধীজনৰ মৃতদেহ তেওঁৰ জীৱিত শৰীৰতকৈ গধুৰ আছিল (কিংবদন্তিৰ আন এটা সংস্কৰণত ওজনৰ কোনো পাৰ্থক্য নাই)। কাছাচাপে ইয়াৰ কাৰণ বায়ুৰ ওজন আৰু জীৱনৰ মাজৰ পাৰ্থক্য বুলি কয়।^১২
• এবাৰ তেওঁক প্ৰায় মৃত্যুমুখত পৰা অপৰাধীক আঘাত কৰি (লাঠি আৰু হাতেৰে) জোকাৰি গৈছিল, কিন্তু তেওঁ অপৰাধীজনৰ শৰীৰৰ পৰা কোনো আত্মা পলায়ন কৰা দেখা নাপালে। কাছচাপাই কৈছে যে কেৱল শংখক খুন্দা মাৰিলে বা জোকাৰিলে শব্দ নহয়। শংখৰ পৰা শব্দ উলিয়াবলৈ যেনেকৈ ব্ল'ৱাৰৰ উশাহ-নিশাহৰ প্ৰয়োজন হয়, ঠিক তেনেদৰে শৰীৰ এটাক কাম কৰিবলৈ জীৱন শক্তি (আয়ু)ৰ প্ৰয়োজন হয়।^১৩
• এবাৰ তেওঁৰ এজন অপৰাধীক জীৱিত অৱস্থাত ছাল উলিয়াই কাটি পেলোৱা হৈছিল যদিও তেওঁ কোনো আত্মা দেখা নাপালে। কাচ্ছাপে তেওঁক এজন সৰু ল’ৰাৰ লগত তুলনা কৰে যিয়ে জুই নিৰ্বাপিত হোৱা দেখিছিল, আৰু বাকী থকা কাঠৰ টুকুৰাবোৰত জুই বিচাৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।^১৪

তাৰ পিছত পয়াসীয়ে কয় যে, তেওঁ নিজৰ বস্তুবাদী বিশ্বাস ত্যাগ কৰিব নোৱাৰে কাৰণ তেওঁ বিদেশী ৰজাই হাঁহিব বুলি ভয় কৰে। তাৰ পিছত কাচ্ছাপই তেওঁক অন্য ধৰণে পতিয়ন নিয়াবলৈ চাৰিটা চুটি উপাখ্যান বৰ্ণনা কৰে। শেষত পয়াসীয়ে তেওঁৰ ভুল আছিল বুলি নিশ্চিত হৈ বৌদ্ধ ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰে।^১৫